Bàn về đồng phạm với vai trò giúp sức trong tội 'Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy'

Thứ tư - 18/11/2026 21:53

(LSVN) - Việc xác định trách nhiệm hình sự của người đồng phạm với vai trò giúp sức trong tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy" theo Điều 255 Bộ luật Hình sự (BLHS) còn có những cách hiểu khác nhau, nhất là đối với các hành vi cho thuê địa điểm, chuẩn bị dụng cụ, phương tiện hoặc thực hiện công việc phục vụ việc sử dụng ma túy. Bài viết tập trung phân tích dấu hiệu pháp lý của hành vi giúp sức, yêu cầu chứng minh lỗi cố ý, phân biệt vai trò giúp sức với các hành vi phạm tội khác và đề xuất một số giải pháp nhằm bảo đảm áp dụng pháp luật thống nhất.

Quy định của pháp luật về đồng phạm với vai trò giúp sức trong tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy"

Theo Điều 17 BLHS: Đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Người đồng phạm bao gồm người tổ chức, người thực hành, người xúi giục và người giúp sức. Trong đó, người giúp sức là người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm.

Quy định này cho thấy, giúp sức là một dạng hành vi đồng phạm, trong đó người thực hiện không nhất thiết trực tiếp tiến hành hành vi thuộc mặt khách quan của cấu thành tội phạm, nhưng bằng hành động hoặc không hành động của mình đã tạo điều kiện thuận lợi cho người thực hành hoặc những người đồng phạm khác thực hiện tội phạm.

Điều 255 BLHS quy định về tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy". Theo khoản 1 Điều luật này, người nào tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy dưới bất kỳ hình thức nào thì bị phạt tù từ 3 năm đến dưới 7 năm.

Hành vi tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy là hành vi chủ động tạo lập, sắp xếp, điều hành hoặc thực hiện những công việc cần thiết nhằm đưa chất ma túy vào cơ thể người khác hoặc tổ chức cho người khác sử dụng trái phép chất ma túy. Hành vi tổ chức có thể được biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, không nhất thiết người phạm tội phải trực tiếp thực hiện việc đưa chất ma túy vào cơ thể người sử dụng. Tùy từng trường hợp, hành vi tổ chức có thể bao gồm việc chuẩn bị địa điểm, bố trí phương tiện, dụng cụ sử dụng ma túy, tập hợp người sử dụng, phân công nhiệm vụ, điều hành quá trình sử dụng hoặc tạo lập các điều kiện cần thiết khác để việc sử dụng trái phép chất ma túy diễn ra.

Trong mối liên hệ với chế định đồng phạm, người giúp sức trong tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy" là người không trực tiếp giữ vai trò tổ chức, điều hành hoặc thực hiện toàn bộ hoạt động tổ chức sử dụng ma túy, nhưng cố ý thực hiện hành vi hỗ trợ về vật chất hoặc tinh thần, tạo điều kiện cho người tổ chức hoặc người thực hành thực hiện tội phạm. Chẳng hạn, người biết rõ mục đích tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy nhưng vẫn chủ động cho mượn địa điểm, chuẩn bị dụng cụ sử dụng ma túy, bố trí phương tiện đưa đón người tham gia, cảnh giới nhằm tránh sự phát hiện của cơ quan chức năng hoặc cung cấp thông tin, hướng dẫn cần thiết để việc tổ chức sử dụng ma túy được tiến hành thuận lợi thì có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự với vai trò giúp sức, nếu các dấu hiệu đồng phạm khác được chứng minh.

Một số vấn đề đặt ra trong việc xác định người giúp sức trong tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy"

Mặc dù Điều 17 BLHS đã quy định tương đối rõ về khái niệm người giúp sức trong đồng phạm, nhưng việc vận dụng quy định này để xác định trách nhiệm hình sự đối với người có hành vi hỗ trợ trong tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy" vẫn còn nhiều vấn đề cần được nghiên cứu, làm rõ. Thực tiễn giải quyết các vụ án cho thấy, ranh giới giữa hành vi giúp sức, hành vi thực hành, hành vi chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy và những hành vi có liên quan nhưng không cấu thành tội phạm còn chưa thực sự rõ ràng. Điều này dẫn đến nguy cơ không thống nhất trong nhận thức và áp dụng pháp luật giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Không phải mọi hành vi tạo điều kiện về vật chất đều là hành vi giúp sức

Một trong những vấn đề dễ phát sinh nhiều cách hiểu khác nhau là việc xác định trách nhiệm hình sự đối với người có hành vi cung cấp địa điểm, phương tiện hoặc các điều kiện vật chất khác để người khác sử dụng trái phép chất ma túy.

Trên thực tế, các hành vi này có thể diễn ra dưới nhiều hình thức: Cho mượn phòng, cho thuê nhà, bố trí phòng nghỉ, chuẩn bị dụng cụ sử dụng ma túy, cung cấp phương tiện đi lại, mua đồ ăn, thức uống, cho mượn loa nghe nhạc, bật nhạc...

Nếu chỉ nhìn nhận về mặt khách quan, những hành vi trên có thể được xem là đã tạo điều kiện nhất định cho việc sử dụng trái phép chất ma túy. Tuy nhiên, xét dưới góc độ pháp luật hình sự, cần phân biệt giữa việc tạo điều kiện vật chất một cách có ý thức nhằm hỗ trợ hành vi phạm tội với việc thực hiện một giao dịch hoặc công việc thông thường mà người thực hiện không biết, không mong muốn và không có ý chí hỗ trợ việc tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.

Ví dụ: A là chủ cơ sở kinh doanh dịch vụ lưu trú, cho B thuê phòng theo thỏa thuận thông thường. Sau khi thuê phòng, B cùng một số người khác đưa ma túy vào phòng để sử dụng. A không biết việc này, không tham gia chuẩn bị dụng cụ, không bố trí địa điểm nhằm phục vụ việc sử dụng ma túy và cũng không có sự bàn bạc, thống nhất với B.

Trong trường hợp này, chỉ dựa vào việc A đã cho B thuê phòng và địa điểm thuê phòng được sử dụng để sử dụng trái phép chất ma túy mà kết luận A là đồng phạm với vai trò giúp sức trong tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy" là chưa có cơ sở vững chắc. Bởi lẽ, hành vi cho thuê phòng là một giao dịch dân sự thông thường; để xác định trách nhiệm hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được yếu tố lỗi cố ý của A đối với hành vi phạm tội.

Ngược lại, nếu có căn cứ xác định A biết rõ B thuê phòng nhằm tổ chức cho nhiều người sử dụng trái phép chất ma túy, nhưng vẫn chủ động bố trí phòng riêng, chuẩn bị dụng cụ sử dụng ma túy, tạo điều kiện để nhóm người này thực hiện hành vi, thì hành vi của A có thể được xem xét dưới góc độ giúp sức về vật chất.

Điểm khác biệt căn bản giữa hai trường hợp không nằm ở việc địa điểm có được sử dụng để sử dụng ma túy hay không, mà nằm ở nhận thức và ý chí của người cung cấp địa điểm, cũng như tính chất hỗ trợ của hành vi đó đối với việc thực hiện tội phạm.
 

Ảnh minh họa. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân.
Ảnh minh họa. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân.

Cần phân biệt hành vi giúp sức với hành vi trực tiếp thực hiện tội phạm

Một vấn đề khác cần được quan tâm là việc phân định vai trò đồng phạm trong trường hợp người tham gia không giữ vai trò chủ mưu, cầm đầu, điều hành nhưng trực tiếp thực hiện một hoặc một số công việc phục vụ việc sử dụng trái phép chất ma túy.

Chẳng hạn, trong các vụ án tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy tại nhà nghỉ, khách sạn, quán karaoke hoặc căn hộ cho thuê, có thể xuất hiện những người làm nhiệm vụ chuẩn bị đĩa sứ, bật lửa, thẻ nhựa, hơ nóng đĩa, đảo hoặc xào ma túy, chia ma túy thành từng phần, bê đĩa ma túy đến cho những người khác sử dụng.

Đối với nhóm người này, cần xác định hành vi cụ thể của họ trong mối liên hệ với toàn bộ quá trình phạm tội. Không nên chỉ dựa vào việc họ không phải là người trực tiếp mua ma túy hoặc không phải là người khởi xướng việc sử dụng ma túy để mặc nhiên xác định họ là người giúp sức. Bởi lẽ, tùy tính chất hành vi, mức độ tham gia và ý thức chủ quan, một người có thể giữ vai trò giúp sức hoặc trực tiếp thực hiện một phần hành vi thuộc quá trình tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.

Yếu tố lỗi cố ý và nhận thức về mục đích phạm tội là căn cứ quan trọng để xác định trách nhiệm của người giúp sức

Theo quy định tại Điều 17 BLHS, đồng phạm là trường hợp có từ hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Vì vậy, yếu tố lỗi cố ý là dấu hiệu bắt buộc khi xác định trách nhiệm hình sự của người giúp sức.

Đối với tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy", vấn đề cần chứng minh không chỉ là người bị xem xét có biết việc sử dụng ma túy đang diễn ra, mà còn phải làm rõ họ có nhận thức được hành vi hỗ trợ của mình đang tạo điều kiện cho việc tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy hay không và có ý thức thực hiện hành vi hỗ trợ đó hay không.

Cần lưu ý rằng, nhận thức về việc có người sử dụng ma túy và nhận thức về việc mình đang hỗ trợ hành vi tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy là hai vấn đề có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

Ví dụ: A là nhân viên phục vụ tại quán karaoke. Trong quá trình làm việc, A nhận được yêu cầu mang một chiếc đĩa và bật lửa vào phòng. A không biết khách sử dụng ma túy, cũng không có thông tin hoặc biểu hiện cụ thể nào cho thấy mình đang hỗ trợ việc tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy. Sau đó, khách sử dụng chiếc đĩa và bật lửa để sử dụng ma túy.

Trong trường hợp này, việc A thực hiện yêu cầu mang đồ dùng vào phòng không đủ để khẳng định A có lỗi cố ý giúp sức. Muốn truy cứu trách nhiệm hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh những tình tiết thể hiện nhận thức và ý chí hỗ trợ hành vi phạm tội của A.

Một tình huống khác: A là nhân viên phục vụ tại quán karaoke, được khách thông báo rõ việc tổ chức sử dụng ma túy và thuê A chuẩn bị dụng cụ, hơ nóng đĩa, chia ma túy thành từng phần để những người trong phòng sử dụng. A nhận thức rõ mục đích của công việc nhưng vẫn thực hiện để nhận tiền công.

Trong tình huống này, mặc dù A không phải là người mua ma túy, không khởi xướng cuộc sử dụng và không trực tiếp điều hành những người tham gia, nhưng hành vi của A đã được thực hiện với nhận thức rõ mục đích hỗ trợ việc tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy. Do đó, có căn cứ để xem xét trách nhiệm hình sự của A với vai trò đồng phạm.

Như vậy, việc chứng minh lỗi cố ý của người giúp sức cần được thực hiện trên cơ sở đánh giá tổng hợp các chứng cứ, bao gồm lời khai, nội dung trao đổi trước và trong khi thực hiện hành vi, phương thức thanh toán tiền công, tính chất công việc được giao, hành vi thực tế, thời điểm tham gia và các tình tiết khác có liên quan.

Không nên chỉ căn cứ vào lời khai nhận tội của người bị buộc tội hoặc lời khai của những người cùng tham gia để kết luận về ý thức chủ quan. Cũng không nên suy diễn rằng một người đã biết có ma túy trong phòng thì đương nhiên phải biết mọi hành vi mình thực hiện đều là giúp sức cho việc tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.

Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong việc bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội và trách nhiệm chứng minh tội phạm của cơ quan tiến hành tố tụng.

Cần phân biệt tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy" với tội Chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy

Trong thực tiễn, hành vi cho thuê, cho mượn địa điểm để người khác sử dụng trái phép chất ma túy là một trong những hành vi dễ phát sinh quan điểm khác nhau khi định tội danh.

Theo đó, cần phân biệt hành vi của người thực sự tham gia tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy với hành vi của người chỉ tạo điều kiện về địa điểm cho người khác sử dụng trái phép chất ma túy.

Việc phân biệt này có ý nghĩa bởi Điều 255 BLHS quy định về tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy", trong khi Điều 256 BLHS quy định về tội Chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy. Hai tội danh có những dấu hiệu pháp lý riêng, không thể chỉ căn cứ vào việc địa điểm thuộc quyền quản lý của ai hoặc người đó có biết việc sử dụng ma túy hay không để xác định tội danh.

Đối với người quản lý nhà nghỉ, khách sạn, quán karaoke hoặc cơ sở kinh doanh dịch vụ lưu trú, nếu người này chỉ biết khách sử dụng trái phép chất ma túy tại địa điểm thuộc quyền quản lý của mình nhưng không tham gia chỉ huy, phân công, điều hành hoặc thực hiện các hành vi tổ chức sử dụng ma túy thì cần xem xét dấu hiệu của tội Chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy theo Điều 256 BLHS.

Ngược lại, nếu người quản lý không chỉ cho phép sử dụng địa điểm mà còn chủ động bố trí phòng, chuẩn bị ma túy, dụng cụ, phương tiện hoặc tìm người sử dụng, phân công nhân viên phục vụ nhằm tạo điều kiện cho việc tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy thì hành vi cần được xem xét dưới góc độ Điều 255 BLHS và quy định về đồng phạm.

Đặc biệt, cần lưu ý rằng người giúp sức trong tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy" không nhất thiết phải là người trực tiếp tổ chức, điều hành toàn bộ hoạt động phạm tội. Tuy nhiên, hành vi của họ phải có sự gắn kết về mặt chủ quan và khách quan với hành vi tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.

Việc xác định sai ranh giới giữa hai tội danh có thể dẫn đến việc đánh giá không đúng bản chất hành vi, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội.

Quan điểm và kiến nghị hoàn thiện việc áp dụng pháp luật

Từ những phân tích trên, có thể thấy, khó khăn trong việc xác định đồng phạm với vai trò giúp sức trong tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy" không chỉ xuất phát từ việc nhận diện hành vi khách quan mà chủ yếu nằm ở việc chứng minh mối liên hệ giữa hành vi hỗ trợ, ý thức chủ quan và mục đích phạm tội của từng người tham gia.

Để bảo đảm việc áp dụng pháp luật thống nhất, theo tôi cần quan tâm một số vấn đề sau:

Thống nhất nhận thức về dấu hiệu giúp sức trong tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy"

Cần xác định rõ rằng hành vi giúp sức phải là hành vi được thực hiện với lỗi cố ý, nhằm tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm.

Việc một người có hành vi khách quan tạo điều kiện thuận lợi cho người khác sử dụng trái phép chất ma túy không đồng nghĩa với việc người đó đương nhiên là người giúp sức. Cần chứng minh người này nhận thức được tính chất của hành vi mà mình hỗ trợ, đồng thời có ý thức thực hiện hành vi đó để tạo điều kiện cho việc tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.

Đặc biệt, đối với những người làm công ăn lương như nhân viên phục vụ, nhân viên nhà nghỉ, khách sạn, nhân viên quán karaoke, người lái xe hoặc người cung cấp dịch vụ, cần đánh giá cụ thể tính chất công việc, mức độ nhận thức và hành vi thực tế của họ.

Không nên áp dụng cách suy luận một chiều rằng người nào có mặt tại địa điểm xảy ra việc sử dụng ma túy, có tiếp xúc với người sử dụng ma túy hoặc thực hiện công việc có liên quan đến dụng cụ sử dụng ma túy đều là đồng phạm.

Ngược lại, cũng không nên mặc nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự của những người chỉ tham gia sau khi tội phạm đã bắt đầu hoặc chỉ thực hiện hành vi theo yêu cầu để nhận tiền công. Nếu có đủ căn cứ chứng minh họ nhận thức rõ mục đích phạm tội và cố ý thực hiện hành vi hỗ trợ thì vẫn phải xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định.

Phân hóa rõ giữa dấu hiệu cấu thành tội phạm và mức độ tham gia của người giúp sức

Một trong những nguyên nhân dẫn đến cách hiểu khác nhau trong thực tiễn là việc chưa phân biệt rõ giữa vấn đề xác định một người có phải là đồng phạm hay không với vấn đề xác định vai trò, mức độ tham gia của người đó trong vụ án.

Theo Điều 17 BLHS, người giúp sức là một trong những loại người đồng phạm. Do đó, khi đã xác định một người có đầy đủ dấu hiệu đồng phạm thì phải tiếp tục đánh giá tính chất, mức độ tham gia của họ để quyết định hình phạt phù hợp.

Theo đó, khi xem xét trách nhiệm hình sự của người giúp sức, cần đánh giá ít nhất các yếu tố:

- Thời điểm tham gia: Tham gia từ giai đoạn chuẩn bị, trước khi việc tổ chức sử dụng ma túy diễn ra hay chỉ tham gia khi hoạt động phạm tội đã được tiến hành.

- Tính chất hành vi: Hỗ trợ về địa điểm, phương tiện, dụng cụ, ma túy, tìm người sử dụng hay trực tiếp thực hiện các công việc phục vụ việc đưa ma túy vào cơ thể người khác.

- Mức độ hỗ trợ: Hành vi hỗ trợ có vai trò quan trọng, tạo điều kiện thiết yếu hay chỉ mang tính chất thứ yếu, không đáng kể.

- Động cơ, mục đích: Tham gia vì lợi ích vật chất, vì quan hệ cá nhân hay vì những nguyên nhân khác. Đây là tình tiết cần đánh giá cùng với các chứng cứ về lỗi cố ý, không phải căn cứ độc lập để xác định có đồng phạm.

- Mức độ nhận thức và ý chí: Người tham gia có biết rõ mục đích tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy hay không; có chủ động hoặc tự nguyện thực hiện hành vi hỗ trợ hay chỉ thực hiện một công việc thông thường mà không nhận thức được mục đích phạm tội.

Việc đánh giá đầy đủ những yếu tố trên sẽ giúp phân hóa trách nhiệm hình sự giữa người tổ chức, người thực hành và người giúp sức, tránh tình trạng đồng nhất vai trò của các bị can, bị cáo trong cùng một vụ án.

Nâng cao chất lượng thu thập, đánh giá chứng cứ để chứng minh lỗi cố ý của người giúp sức

Trong các vụ án Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy, chứng cứ chứng minh hành vi khách quan thường được thể hiện thông qua vật chứng, dữ liệu điện tử, camera, lời khai của người tham gia và các tài liệu khác. Tuy nhiên, chứng minh lỗi cố ý của người giúp sức thường khó khăn hơn, đặc biệt đối với những người chỉ tham gia hỗ trợ một công việc nhất định.

Do đó, cơ quan tiến hành tố tụng cần chú trọng thu thập chứng cứ làm rõ:

- Mối quan hệ giữa người giúp sức với người tổ chức hoặc người thực hành. Có hay không việc trao đổi, bàn bạc, thỏa thuận về việc hỗ trợ tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.

- Thời điểm người giúp sức biết được mục đích sử dụng địa điểm, phương tiện, dụng cụ hoặc công việc mà mình được yêu cầu thực hiện. Đây là vấn đề quan trọng để xác định người đó có nhận thức về hành vi phạm tội trước hoặc trong khi thực hiện hành vi hỗ trợ hay không.

- Nội dung và tính chất công việc được giao. Cần xác định người đó thực hiện công việc thông thường theo yêu cầu của khách hàng hay thực hiện một công việc có tính chất chuyên biệt nhằm phục vụ việc tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.

- Lợi ích vật chất hoặc lợi ích khác mà người giúp sức nhận được. Việc nhận tiền công, tiền thưởng hoặc lợi ích khác có thể là một tình tiết để đánh giá động cơ, mục đích tham gia nhưng không thể là căn cứ duy nhất để kết luận có đồng phạm.

- Cần đối chiếu lời khai với dữ liệu điện tử, tin nhắn, cuộc gọi, camera, kết quả khám nghiệm hiện trường, vật chứng và các chứng cứ khác. Việc đánh giá chứng cứ phải bảo đảm tính khách quan, toàn diện, không phụ thuộc duy nhất vào lời khai nhận tội hoặc lời khai buộc tội của người khác.

Tác giả bài viết: HOÀNG ĐỨC MẠNH Tòa án Quân sự Quân chủng Hải quân

Nguồn tin: Theo Tạp chí Luật sư Việt Nam:

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

Những tin cũ hơn

ĐỐI TÁC CỦA LUẬT PHÁP LÝ
ngan háng
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây