UBND cấp xã kiểm tra hoạt động luật sư: Nhìn từ bản chất nghề nghiệp và thông lệ quốc tế

Nghề luật sư không phải hoạt động kinh doanh thông thường

Cần phải nhận thức rõ một điều căn bản rằng luật sư không phải tiểu thương, văn phòng luật sư không phải quán cà phê và hoạt động hành nghề luật sư không phải loại hình kinh doanh có điều kiện mà chính quyền cơ sở có thể kiểm tra theo kiểu rà soát giấy phép, phòng cháy chữa cháy hay an toàn vệ sinh thực phẩm. Điều 3 Luật Luật sư năm 2006, sửa đổi bổ sung năm 2012 xác định rõ hoạt động nghề nghiệp của luật sư góp phần bảo vệ công lý, các quyền tự do, dân chủ của công dân, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức, phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng Nhà nước pháp quyền. Đây là một chức năng xã hội gắn liền với hệ thống tư pháp, không phải hoạt động dịch vụ đơn thuần trên thị trường.
 

Điều 6 cùng Luật này cũng quy định nguyên tắc quản lý: “Quản lý luật sư và hành nghề luật sư được thực hiện theo nguyên tắc kết hợp quản lý nhà nước với chế độ tự quản của tổ chức xã hội - nghề nghiệp của luật sư, tổ chức hành nghề luật sư”. Nguyên tắc này phản ánh đặc thù của nghề luật sư, một nghề đòi hỏi tính độc lập cao để có thể bảo vệ quyền lợi của thân chủ trước cơ quan nhà nước. Nếu chính cơ quan hành chính cấp thấp nhất có quyền kiểm tra hoạt động luật sư thì tính độc lập ấy bị xâm phạm ngay từ gốc rễ.

UBND cấp xã đủ năng lực chuyên môn để kiểm tra luật sư?

Theo Điều 83 Luật Luật sư hiện hành, trách nhiệm quản lý nhà nước về luật sư được phân cấp rõ ràng: Chính phủ thống nhất quản lý; Bộ Tư pháp chịu trách nhiệm trước Chính phủ; UBND cấp tỉnh quản lý tại địa phương thông qua Sở Tư pháp. Toàn bộ hệ thống hiện hành không hề có vai trò nào dành cho UBND cấp xã trong lĩnh vực này. Sự vắng mặt đó không phải là thiếu sót lập pháp, mà là sự lựa chọn có chủ đích, xuất phát từ nhận thức rằng kiểm tra hoạt động luật sư đòi hỏi trình độ chuyên môn pháp lý mà chính quyền cơ sở không thể đáp ứng.

Hãy hình dung một cuộc kiểm tra hành chính do cán bộ tư pháp xã thực hiện tại một văn phòng luật sư. Họ sẽ kiểm tra nội dung gì? Chất lượng tư vấn pháp lý? Hồ sơ bào chữa? Tuân thủ quy tắc đạo đức nghề nghiệp? Hợp đồng dịch vụ pháp lý? Tất cả những nội dung này đều nằm ngoài năng lực chuyên môn của bộ máy hành chính cấp xã. Hơn nữa, nhiều thông tin trong hoạt động hành nghề luật sư thuộc phạm vi bí mật nghề nghiệp, ví dụ như quyền bảo mật thông tin khách hàng được pháp luật bảo hộ. Một cuộc kiểm tra không có đủ năng lực chuyên môn rất dễ dẫn đến vi phạm nguyên tắc bảo mật này.

Bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính khiến đề xuất càng thêm phi thực tế

Liên đoàn Luật sư Việt Nam đã chỉ ra một thực tế quan trọng đó là nhiều địa phương đang trong giai đoạn sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính cấp xã. Bộ máy chính quyền cơ sở đang phải xử lý hàng loạt nhiệm vụ cấp bách liên quan đến con dấu, nhân sự, sổ sách, đất đai, hộ tịch. Trong bối cảnh ấy, việc giao thêm nhiệm vụ kiểm tra một lĩnh vực chuyên môn sâu như hoạt động luật sư chẳng khác nào thêm gánh nặng lên một bộ máy đã quá tải. Kết quả dự kiến không phải là kiểm tra hiệu quả, mà là kiểm tra hình thức, đối phó và tiềm ẩn nguy cơ nhũng nhiễu.

Không quốc gia nào giao chính quyền cơ sở kiểm tra luật sư

Nhìn ra thế giới, mô hình quản lý nghề luật sư có sự khác biệt giữa các quốc gia nhưng có một điểm chung nhất quán là không quốc gia nào giao chính quyền địa phương cấp cơ sở quyền kiểm tra hoạt động luật sư.

Tại Nhật Bản, quốc gia có truyền thống pháp luật gần gũi với Việt Nam, họ có mô hình tự quản của nghề luật sư là triệt để nhất thế giới. Theo Luật Luật sư Nhật Bản năm 1949, Liên đoàn Luật sư Nhật Bản (Nichibenren – JFBA) là tổ chức duy nhất có quyền đăng ký, xét duyệt tư cách và kỷ luật luật sư. Không cơ quan chính phủ nào, kể cả Bộ Tư pháp có quyền kỷ luật hay kiểm tra trực tiếp hoạt động hành nghề của luật sư. Quyền tự quản này được coi là điều kiện thiết yếu để luật sư có thể bảo vệ quyền con người và thực hiện công lý xã hội mà không bị can thiệp bởi quyền lực nhà nước. Trước Thế chiến II, khi luật sư Nhật Bản còn chịu sự giám sát của chính phủ, họ rất khó bảo vệ quyền lợi của công dân trước cơ quan công quyền và đó là bài học lịch sử mà Nhật Bản đã rút ra khi xây dựng lại hệ thống pháp luật sau năm 1945.

Tại Anh, sau cuộc cải cách theo Đạo luật Dịch vụ Pháp lý 2007 (Legal Services Act 2007), việc quản lý luật sư được tách hoàn toàn khỏi chức năng đại diện nghề nghiệp. Cơ quan Quản lý Luật sư (Solicitors Regulation Authority – SRA) hoạt động độc lập với Hội Luật sư (Law Society), chịu sự giám sát của Hội đồng Dịch vụ Pháp lý (Legal Services Board). Toàn bộ hệ thống này vận hành ở cấp quốc gia và khu vực, với đội ngũ chuyên gia pháp lý chuyên trách. Không có bất kỳ vai trò nào dành cho chính quyền địa phương trong việc kiểm tra hoạt động luật sư. SRA kiểm tra dựa trên đánh giá rủi ro và năng lực chuyên môn, không phải theo mô hình hành chính lãnh thổ.

Tại Hoa Kỳ, mỗi bang có Đoàn Luật sư (State Bar) riêng, chịu sự giám sát tối cao của Tòa án Tối cao bang. Việc cấp phép, kỷ luật và giám sát luật sư thuộc thẩm quyền tư pháp, không phải thẩm quyền hành pháp. Chính quyền địa phương dù là cấp quận hay thành phố sẽ không có bất kỳ vai trò nào trong quản lý nghề luật sư.

Điểm chung của cả ba quốc gia này là quản lý nghề luật sư phải do cơ quan có chuyên môn pháp lý thực hiện, hoặc là tổ chức nghề nghiệp tự quản, hoặc là cơ quan tư pháp, hoặc là cơ quan quản lý chuyên ngành cấp trung ương. Không ở đâu, chính quyền cơ sở tương đương UBND cấp xã được giao nhiệm vụ kiểm tra luật sư.

Nguy cơ lạm quyền và xâm phạm quyền hành nghề

Tôi hiểu logic của phân cấp, phân quyền, đó là chủ trương đúng đắn trong quản lý nhà nước. Nhưng phân cấp không có nghĩa là mọi lĩnh vực đều có thể giao cho mọi cấp. Phân cấp phải đi đôi với năng lực và kiểm tra hoạt động luật sư rõ ràng vượt quá năng lực của chính quyền cấp xã.

Nguy cơ thực tế không chỉ là kiểm tra kém hiệu quả. Khi một cơ quan không có chuyên môn được trao quyền kiểm tra, quyền lực đó rất dễ bị sử dụng sai mục đích. Luật sư trong quá trình hành nghề thường xuyên đại diện cho thân chủ trong các tranh chấp với chính quyền địa phương, từ khiếu nại đất đai, xử phạt hành chính đến tố cáo tham nhũng. Nếu UBND cấp xã có quyền kiểm tra hoạt động của chính luật sư đang đối mặt với họ trong các vụ việc thì xung đột lợi ích là hiển nhiên. Đây không phải giả thuyết. Đây là thực tế đã từng xảy ra ở nhiều địa phương khi chính quyền cơ sở gây khó khăn cho luật sư tham gia giải quyết các vụ việc nhạy cảm.

Một số đề xuất

Theo tôi thì thay vì mở rộng phạm vi kiểm tra xuống cấp xã, Dự án Luật Luật sư (sửa đổi) nên tập trung vào ba hướng như sau:

Một là, củng cố vai trò kiểm tra, thanh tra của Sở Tư pháp, là cơ quan đã có chuyên môn và kinh nghiệm thực tiễn trong quản lý luật sư tại địa phương, đúng như quy định tại khoản 4 Điều 83 Luật Luật sư hiện hành.

Hai là, nâng cao trách nhiệm và năng lực tự quản của Đoàn Luật sư và Liên đoàn Luật sư Việt Nam trong giám sát tuân thủ pháp luật, quy tắc đạo đức nghề nghiệp và kỷ luật nội bộ. Đây là xu hướng quốc tế và cũng phù hợp với tinh thần Nghị quyết 27-NQ/TW năm 2022 về xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Ba là, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý, xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về luật sư, tổ chức hành nghề, kết quả kiểm tra, xử lý kỷ luật thay vì nhân rộng đầu mối kiểm tra bằng cách giao thêm cho cấp xã.

Phân cấp phải phù hợp với bản chất quan hệ được quản lý. Nghề luật sư với tính chất tư pháp đặc thù, đòi hỏi sự quản lý bằng chuyên môn chứ không phải bằng thẩm quyền hành chính lãnh thổ. Giao UBND cấp xã kiểm tra luật sư không phải là phân cấp hiệu quả mà tôi cho rằng đó là phân tán trách nhiệm và tạo ra rủi ro cho cả hệ thống tư pháp lẫn quyền hành nghề hợp pháp của luật sư./.

Danh mục tài liệu tham khảo:

1. Luật Luật sư 2006, sửa đổi bổ sung bởi Luật số 20/2012/QH13;

2. Nghị quyết 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN trong giai đoạn mới.

3. Luật Luật sư Nhật Bản, Luật số 205 năm 1949 (sửa đổi),  https://www.nichibenren.or.jp/en/about/us/profile.html

4. Legal Services Act 2007 (Vương quốc Anh), https://www.sra.org.uk/sra/how-we-work/

5. Tờ trình lấy ý kiến của Bộ Tư pháp về Chính sách Dự án Luật Luật sư (sửa đổi), 2025–2026.

6. Hội thảo lấy ý kiến đóng góp đối với các chính sách của Dự án Luật Luật sư (sửa đổi), Liên đoàn Luật sư Việt Nam ngày 7/3/2026, https://lsvn.vn/can-can-nhac-viec-giao-cap-xa-kiem-tra-hoat-dong-luat-su-a170105.html