Áo choàng luật sư – Khẳng định địa vị luật sư trong Nhà nước pháp quyền

Tôi cho rằng, vấn đề không nằm ở chiếc áo. Vấn đề nằm ở địa vị pháp lý và địa vị xã hội của luật sư trong cấu trúc quyền lực tư pháp. Nếu chúng ta chưa nhìn rõ địa vị pháp lý của luật sư trong cấu trúc tư pháp, thì mọi tranh luận sẽ chỉ xoay quanh vải vóc. Tôi cho rằng khoác áo choàng luật sư để khẳng định địa vị pháp lý của luật sư là biểu tượng của sự công nhận và cân bằng quyền lực trong không gian pháp đình.

I. Địa vị của luật sư trong cấu trúc Nhà nước pháp quyền

Trong Nhà nước pháp quyền, quyền lực nhà nước không vận hành theo ý chí cá nhân, mà theo cơ chế phân công – kiểm soát – đối trọng.

Trong một phiên tòa có ba chức năng cơ bản:

1. Xét xử;

2. Buộc tội;

3. Bào chữa/ bảo vệ.

Nếu thiếu một trong ba chức năng trên, phiên tòa không còn là tranh tụng – mà chỉ là sự trình diễn của quyền lực.

Luật sư không đứng ở vị trí xin phát biểu.

Luật sư không đứng dưới cơ quan buộc tội.

Luật sư không phải “người nói hộ bị cáo”.

Ba chức năng này phải độc lập tương đối và kiểm soát lẫn nhau để bảo đảm nguyên tắc công bằng. Luật sư chính là chủ thể thực hiện chức năng bào chữa hoặc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

Luật sư là một thiết chế xã hội độc lập, được Hiến định nhằm bảo vệ quyền con người trước quyền lực nhà nước.

Theo tinh thần Hiến pháp và các đạo luật tố tụng, luật sư có quyền:

- Thu thập chứng cứ;

- Đưa ra yêu cầu;

- Tranh luận bình đẳng tại phiên tòa;

- Kiến nghị, khiếu nại hành vi tố tụng.

Khi một người dân đối diện với sự buộc tội, luật sư chính là người cân bằng lại cán cân. Nếu không có sự cân bằng ấy, nguyên tắc suy đoán vô tội chỉ là khẩu hiệu.

Điều đó cho thấy: Địa vị của luật sư là địa vị của một chủ thể tranh tụng độc lập, chứ không phải người “xin phát biểu”. Khi địa vị đó được thực thi đầy đủ, phiên tòa mới thực sự là không gian đối thoại pháp lý chứ không phải diễn đàn một chiều. mấu chốt của phiên tòa là  bảo vệ công lý. Bảo vệ công lý là bảo vệ sự thật khách quan.

II. Áo choàng không làm luật sư giỏi hơn – nhưng làm rõ địa vị hơn

Trong khoa học pháp lý, địa vị pháp lý được xác lập bằng hai yếu tố:

- Quyền và nghĩa vụ được luật định

- Sự thừa nhận xã hội đối với vai trò đó.

Trang phục là một phần của sự thừa nhận ấy.

Tôi đồng ý: Năng lực  luật sư mới là cốt lõi. Một luật sư yếu chuyên môn thì dù mặc áo gì cũng không thay đổi bản chất.

Trong phòng xử án, thẩm phán có áo choàng – biểu tượng của quyền xét xử. Đại diện công tố có trang phục riêng – biểu tượng của quyền buộc tội. Nếu luật sư – chủ thể bảo vệ quyền con người – nếu chỉ mặc vest phổ thông như bao ngành nghề khác, thì về mặt thị giác và tâm lý, cán cân đã lệch.

Biểu tượng không tạo ra quyền lực, nhưng nó giúp xã hội nhận diện quyền lực đó.

Tôi nghiên cứu thấy ở nhiều quốc gia như Pháp hay Đức, luật sư mặc áo choàng khi tranh tụng vì họ được nhìn nhận là một thành tố cấu thành của hệ thống tư pháp, chứ không phải khách mời trong phiên xử. Đó không phải là sự phô trương, mà là sự xác lập vị thế.

III. Áo choàng – tuyên ngôn về sự bình đẳng trong tranh tụng

Một phiên tòa công bằng đòi hỏi:

- Sự bình đẳng về quyền trình bày;

- Sự bình đẳng về cơ hội chứng minh;

- Và cả sự bình đẳng về vị thế biểu tượng.

Khi luật sư khoác áo choàng bước vào phòng xử, đó là thông điệp: “Người này đang thực thi một chức năng tư pháp độc lập.”

Áo choàng giúp tách biệt cá nhân luật sư khỏi thân chủ, khẳng định rằng họ không hành động vì cảm tính, mà vì nguyên tắc pháp lý.

Nó tạo ra một ranh giới tâm lý Luật sư không còn là người quen, người đại diện theo ủy quyền thông thường – mà là người bảo vệ quyền hiến định của công dân.

Khi biểu tượng được xác lập, xã hội sẽ dần nhìn luật sư bằng ánh nhìn khác – không phải là người “cãi thuê”, mà là người bảo vệ công lý.

Khi địa vị được củng cố bằng biểu tượng thống nhất, xã hội sẽ dần nhận thức rằng:

- Có luật sư là một quyền hiến định;

- Luật sư là điều kiện bảo đảm công bằng;

- Luật sư là yếu tố cấu thành Nhà nước pháp quyền.

Một xã hội tôn trọng luật sư là xã hội tôn trọng quyền con người.

IV. Có nên bắt buộc mặc không?

Theo quan điểm của tôi: Nên bắt buộc mặc áo choàng khi tham gia phiên tòa, khi tham gia lễ nghi.

Nhưng phải rõ ràng:

- Chỉ bắt buộc trong không gian xét xử, lễ nghi;

- Không áp dụng khi làm việc ngoài tố tụng;

- Thiết kế phải phù hợp khí hậu Việt Nam – gọn, nhẹ, không rườm rà;

- Thống nhất mẫu trên toàn quốc do Liên đoàn Luật sư Việt Nam ban hành;

- Quy định rõ ràng về việc sử dụng trong tố tụng.

Áo choàng không phải đồng phục sinh hoạt. Đó là trang phục pháp đình. Một Nhà nước pháp quyền mạnh không chỉ mạnh ở quyền xét xử, mà mạnh ở cơ chế kiểm soát quyền lực. Và luật sư – khi địa vị được xác lập đúng mức – chính là một phần của cơ chế đó.

V. Kết luận: Địa vị không chỉ được ghi trong luật, mà còn được thể hiện trong biểu tượng

Địa vị của luật sư là địa vị của:

- Người bảo vệ quyền con người;

- Người kiểm soát quyền lực Nhà nước thông qua tranh tụng;

- Người góp phần bảo vệ công lý.

Áo choàng luật sư, nếu được thiết kế và áp dụng phù hợp, không phải là một thay đổi bề ngoài. Nó là sự khẳng định:

- Luật sư độc lập;

- Luật sư bình đẳng trong tranh tụng;

- Luật sư là thiết chế bảo vệ quyền con người đã được Hiến định.

Trong Nhà nước pháp quyền, mọi thiết chế bảo vệ quyền con người đều cần được ghi nhận bằng cả pháp luật và biểu tượng. Và khi địa vị được thừa nhận đúng mức, niềm tin của xã hội vào công lý cũng sẽ được củng cố bền vững hơn.

Chiếc áo không làm nên luật sư. Nhưng nó có thể nói với xã hội rằng: Địa vị của luật sư không phải là thứ có thể xem nhẹ.

Nếu chúng ta thừa nhận luật sư là một thiết chế bảo vệ quyền con người, là chủ thể kiểm soát quyền lực trong tố tụng, là một trụ cột của Nhà nước pháp quyền – thì việc xác lập biểu tượng tương xứng là điều tất yếu.

Chiếc áo không làm nên bản lĩnh. Nhưng bản lĩnh xứng đáng có biểu tượng.

Chiếc áo không thay thế cải cách. Nhưng cải cách cần được thể hiện bằng cả thực quyền và hình ảnh.

Khi luật sư khoác áo choàng bước vào phòng xử, đó không phải là sự phô trương. Đó là lời nhắc nhở với tất cả chúng ta:

- Quyền con người cần được bảo vệ;

- Quyền lực Nhà nước cần được kiểm soát;

- Tranh tụng phải bình đẳng.

Nếu coi nhẹ biểu tượng, chúng ta vô tình coi nhẹ chính địa vị của mình. Nếu né tránh thay đổi vì sợ hình thức, chúng ta sẽ mãi loay hoay trong tư duy cũ.

Tôi ủng hộ áo choàng – nhưng không phải để tạo khoảng cách. Tôi ủng hộ áo choàng – để khẳng định vị trí.

Bởi trong một Nhà nước pháp quyền, luật sư không đứng bên lề. Luật sư đứng ở trung tâm của cuộc đối thoại về công lý.

Và khi địa vị được xác lập đúng mức, công lý sẽ không còn là khái niệm trừu tượng – mà trở thành giá trị sống động trong từng phiên tòa.

Khi luật sư khoác áo – đó là lời tuyên ngôn về công lý, khẳng định địa vị pháp lý của Luật sư