Ngân hàng đã có quyền thu giữ tài sản, vì sao xử lý nợ xấu vẫn chưa thông?

Việc quyền thu giữ tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu ngân hàng chính thức được luật hóa trong Luật Các tổ chức tín dụng số 32/2024/QH15, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 96/2025/QH15, đang được xem là một trong những bước chuyển quan trọng nhất của hệ thống xử lý nợ xấu tại Việt Nam trong nhiều năm gần đây.

Tuy nhiên, điều thị trường quan tâm hiện nay không còn chỉ là việc ngân hàng “có thêm quyền”, mà là liệu quyền thu giữ tài sản bảo đảm có thể được thực thi ổn định, minh bạch và thống nhất trong thực tế hay không, nhất là khi Nghị định 304/2025/NĐ-CP tiếp tục đặt ra các điều kiện cụ thể đối với tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu được thu giữ, đồng thời thiết kế cơ chế xử lý đối với một số trường hợp đặc thù liên quan đến chỗ ở duy nhất hoặc tài sản gắn với nhu cầu sinh kế thiết yếu.

Trao đổi với phóng viên, Luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm, cho rằng điểm nghẽn lớn nhất của xử lý nợ xấu tại Việt Nam chưa bao giờ chỉ nằm ở việc thiếu quyền thu giữ tài sản bảo đảm, mà nằm ở khả năng để quyền đó được thực thi đúng thủ tục, có kiểm soát và không làm suy giảm quyền sở hữu hợp pháp cũng như các quyền dân sự của bên vay.

Phóng viên: Thưa ông, việc luật hóa quyền thu giữ tài sản bảo đảm thay đổi điều gì trong hệ thống xử lý nợ xấu hiện nay?

Luật sư Trương Anh Tú: Điểm thay đổi lớn nhất của việc luật hóa không chỉ nằm ở hiệu lực pháp lý, mà nằm ở tâm lý vận hành của toàn hệ thống, bởi trong nhiều năm trước đây, Nghị quyết 42/2017/QH14 đã tạo ra một cơ chế đặc thù cho xử lý nợ xấu, cho phép các tổ chức tín dụng có thêm công cụ để xử lý tài sản bảo đảm, thu hồi nợ và tái cơ cấu dòng vốn, nhưng do đây vẫn là cơ chế mang tính thí điểm nên trên thực tế nhiều chủ thể tham gia phối hợp vẫn có tâm lý thận trọng, nhất là trong các vụ việc có nguy cơ phát sinh tranh chấp dân sự, khiếu kiện hoặc xung đột lợi ích.

 

Điểm quan trọng nhất của luật hóa không phải chỉ là quyền được ghi nhận mạnh hơn, mà là việc hệ thống bắt đầu chuyển từ tư duy xử lý tình huống sang tư duy vận hành ổn định và lâu dài. Trong một nền kinh tế mà tài sản bảo đảm đang chiếm tỷ trọng rất lớn trong hoạt động tín dụng, việc xử lý tài sản không còn là vấn đề riêng của ngân hàng, mà liên quan trực tiếp đến khả năng lưu thông vốn, tái khởi động dự án, tái cơ cấu doanh nghiệp và niềm tin của thị trường vào năng lực thực thi của hệ thống pháp luật.

Khi tinh thần của Nghị quyết 42 được luật hóa, thị trường sẽ nhìn nhận đây không còn là giải pháp tình huống, mà đã trở thành một phần ổn định của hệ thống pháp luật cần được thực thi theo chuẩn thống nhất và lâu dài. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh khả năng tiên liệu pháp lý ngày càng trở thành nền tảng của niềm tin thị trường.

Phóng viên: Như vậy, theo ông, luật hóa quyền thu giữ tài sản bảo đảm chưa đồng nghĩa với việc xử lý nợ xấu sẽ tự động dễ hơn?

Luật sư Trương Anh Tú: Đúng vậy, bởi luật hóa quyền thu giữ tài sản bảo đảm chỉ thực sự có ý nghĩa khi hệ thống có khả năng biến quyền đó thành một cơ chế thực thi ổn định, minh bạch và có thể tiên liệu được trong thực tế. Điều thị trường cần không chỉ là quyền có tồn tại hay không, mà là quyền đó có được thực hiện đúng thủ tục, đúng giới hạn và đủ ổn định trên thực tế hay không.

Một cơ chế xử lý nợ xấu hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào việc pháp luật có trao thêm quyền hay không, mà còn phụ thuộc vào khả năng phối hợp đồng bộ và thực thi thống nhất giữa các chủ thể liên quan. Nếu quyền được ghi nhận rất mạnh nhưng cơ chế thực thi thiếu thống nhất, thiếu minh bạch hoặc phụ thuộc quá nhiều vào tâm lý “an toàn trách nhiệm” của các chủ thể tham gia thì thị trường vẫn sẽ tiếp tục phát sinh trạng thái chờ đợi, phòng thủ và kéo dài thời gian xử lý tài sản.

Phóng viên: Ông từng nhắc đến một “vùng trũng pháp lý” sau khi Nghị quyết 42 hết hiệu lực. Điều này đã ảnh hưởng như thế nào đến thực tiễn xử lý nợ xấu?

Luật sư Trương Anh Tú: Giai đoạn Nghị quyết 42/2017/QH14 hết hiệu lực nhưng cơ chế luật hóa chưa hoàn tất từng tạo ra một “vùng trũng pháp lý” khiến không ít hoạt động xử lý nợ xấu ngân hàng rơi vào trạng thái chờ đợi và phòng thủ. Trong thực tiễn đã xuất hiện những trường hợp quy trình thu giữ hoặc xử lý tài sản bảo đảm phải rà soát lại đáng kể sau khi cơ chế thí điểm hết hiệu lực, do các chủ thể tham gia phối hợp trở nên thận trọng hơn về cơ sở pháp lý thực thi.

Trong một số vụ việc, phương án xử lý tài sản bảo đảm gần như phải đánh giá lại từ đầu vì nhiều bên liên quan lo ngại thiếu cơ sở pháp lý đủ rõ để tiếp tục triển khai các bước phối hợp thực tế. Khó khăn lớn nhất trong giai đoạn này không chỉ nằm ở thủ tục pháp lý, mà nằm ở tâm lý thực thi của toàn hệ thống, bởi khi cơ chế đặc thù không còn hiệu lực rõ ràng, nhiều hoạt động xử lý tài sản bắt đầu phát sinh tâm lý “an toàn trách nhiệm”, khiến sự phối hợp giữa các chủ thể trở nên dè dặt hơn.

Một tài sản có thể đủ điều kiện xử lý về mặt pháp lý, nhưng nếu toàn bộ hệ thống đều có tâm lý chờ hướng dẫn, chờ cơ chế rõ hơn hoặc chờ xác lập trách nhiệm phối hợp thì tài sản vẫn có nguy cơ bị “treo” trong thời gian dài. Khi tài sản không thể lưu thông đúng thời điểm, chi phí mà nền kinh tế phải trả thường lớn hơn rất nhiều giá trị của chính khoản nợ xấu.

Phóng viên: Một điểm mới quan trọng của Luật số 96/2025/QH15 là mở rộng phạm vi áp dụng cơ chế xử lý nợ xấu. Theo ông, thay đổi này có ý nghĩa gì?

Luật sư Trương Anh Tú: Thay đổi này có ý nghĩa rất lớn về mặt cấu trúc thị trường, bởi trước đây hệ thống rất dễ rơi vào tình trạng tồn tại nhiều lớp cơ chế xử lý khác nhau, khiến hoạt động mua bán nợ, tái cơ cấu tài sản bảo đảm và xử lý dự án gặp nhiều khó khăn. Thị trường mua bán nợ muốn phát triển thì điều kiện tiên quyết là phải có tính liên tục và khả năng tiên liệu, bởi không thể để cùng là nợ xấu nhưng khoản này được áp dụng cơ chế đặc thù, còn khoản khác lại phải quay về quy trình xử lý thông thường kéo dài nhiều năm.

Tuy nhiên, quyền thu giữ tài sản bảo đảm dù được luật hóa vẫn không đồng nghĩa mọi điểm nghẽn thực thi đã được tháo gỡ. Theo tinh thần các điều kiện tại Điều 198a Luật Các tổ chức tín dụng 2024, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 96/2025/QH15, quyền thu giữ chỉ được thực hiện khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định, bao gồm việc phát sinh trường hợp xử lý tài sản bảo đảm theo Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng bảo đảm có thỏa thuận về quyền thu giữ, biện pháp bảo đảm đã phát sinh hiệu lực đối kháng với người thứ ba, tài sản đáp ứng điều kiện được thu giữ theo quy định pháp luật và tổ chức tín dụng đã thực hiện công khai thông tin theo quy định.

Khó khăn lớn nhất trong thực tế thường không nằm ở việc hợp đồng có ghi nhận quyền thu giữ hay không, mà nằm ở khả năng chứng minh quy trình thu giữ đã được thực hiện hợp lệ, minh bạch và đúng thủ tục.

Phóng viên: Vì sao tranh chấp trong xử lý tài sản bảo đảm thường không chỉ dừng lại ở nghĩa vụ trả nợ?

Luật sư Trương Anh Tú: Khi bên vay cố tình né tránh, không nhận thông báo hoặc phát sinh tranh chấp về thủ tục, tổ chức tín dụng rất dễ đối mặt với rủi ro tố tụng. Trong nhiều vụ việc, tranh chấp sau đó không còn xoay quanh nghĩa vụ trả nợ mà chuyển thành tranh chấp về trình tự, thủ tục và tính hợp lệ của hoạt động thu giữ.

Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015, việc xử lý tài sản bảo đảm phải tuân thủ đúng trình tự, thủ tục, đồng thời bảo đảm thiện chí, trung thực và minh bạch trong thực hiện quyền dân sự. Vì vậy, chỉ cần có sai sót trong việc thông báo, công khai hoặc niêm yết thì tổ chức tín dụng có thể đối mặt với tranh chấp yêu cầu xem xét tính hợp pháp của hoạt động thu giữ.

Đây là lý do xử lý nợ xấu hiện đại không thể chỉ nhìn từ góc độ trao thêm quyền, mà phải nhìn từ góc độ thiết kế cơ chế thực thi có kiểm soát. Quyền càng mạnh thì hồ sơ thực thi càng phải chặt, trình tự càng phải rõ và chứng cứ tuân thủ càng phải đầy đủ.

Phóng viên: Ông có thể nói rõ hơn về “chi phí niềm tin” trong xử lý nợ xấu?

Luật sư Trương Anh Tú: Nếu tài sản bảo đảm bị treo kéo dài thì chi phí mà nền kinh tế phải gánh không chỉ là nợ xấu của ngân hàng, mà còn là chi phí vốn gia tăng, chi phí phòng thủ pháp lý tăng lên và chi phí niềm tin mà thị trường buộc phải trả cho sự thiếu chắc chắn của hệ thống thực thi.

Trong một nền kinh tế hiện đại, niềm tin vào khả năng thực thi của hệ thống pháp luật có giá trị không kém bản thân quy định pháp luật. Một doanh nghiệp sẽ rất khó đưa ra quyết định đầu tư dài hạn nếu họ không biết tài sản bảo đảm có thể được xử lý đúng thời gian hay không, trong khi một tổ chức mua bán nợ cũng rất khó định giá tài sản nếu toàn bộ quá trình xử lý phụ thuộc vào quá nhiều biến số thực thi.

Thị trường không chỉ định giá tài sản, mà còn định giá khả năng thực thi của hệ thống pháp luật. Nếu một tài sản bảo đảm cần mất nhiều năm chỉ để hoàn tất các thủ tục thu giữ, đấu giá hoặc sang tên thì chi phí thực tế mà nền kinh tế phải gánh sẽ lớn hơn rất nhiều con số nợ xấu ngân hàng ghi nhận trên báo cáo tài chính.

Phóng viên: Quyền thu giữ tài sản bảo đảm càng mạnh thì yêu cầu kiểm soát phải được đặt ra như thế nào?

Luật sư Trương Anh Tú: Quyền thu giữ tài sản bảo đảm dù được mở rộng vẫn phải đặt trong giới hạn bảo vệ quyền sở hữu hợp pháp được Hiến pháp và pháp luật dân sự ghi nhận. Một cơ chế xử lý nợ xấu ngân hàng muốn bền vững không thể chỉ nhìn từ phía hiệu quả thu hồi nợ, mà còn phải nhìn từ phía tính chính danh của quyền lực pháp lý được trao.

Đây là lý do việc luật hóa quyền thu giữ phải đi kèm với các điều kiện chặt chẽ về thủ tục, công khai thông tin, trách nhiệm phối hợp và cơ chế kiểm soát. Nếu cơ chế thu giữ bị thực hiện tùy tiện, thiếu chứng cứ, thiếu minh bạch hoặc thiếu giới hạn thì rất dễ phát sinh xung đột xã hội và làm suy giảm niềm tin vào chính hệ thống xử lý nợ.

Ngược lại, nếu quyền thu giữ được thực hiện đúng điều kiện, đúng thủ tục và có kiểm soát thì đây sẽ là công cụ quan trọng để khơi thông tài sản, giảm nợ xấu và bảo vệ kỷ luật tín dụng. Xử lý nợ xấu hiện đại không thể chỉ đặt trọng tâm vào quyền của bên nhận bảo đảm, mà phải duy trì được sự cân bằng lợi ích giữa hiệu quả kinh tế, quyền dân sự và ổn định xã hội.

Phóng viên: Theo ông, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay vẫn nằm ở đâu?

Luật sư Trương Anh Tú: Điểm nghẽn lớn nhất vẫn nằm ở khâu thực thi. Trong nhiều vụ việc, khó khăn không nằm ở quyền thu giữ mà nằm ở khả năng triển khai quyền đó ngoài thực tế, bởi nhiều địa phương vẫn có tâm lý thận trọng do lo ngại phát sinh tranh chấp dân sự, khiếu kiện hoặc vượt quá phạm vi trách nhiệm hỗ trợ.

Điều này cho thấy bài toán hiện nay không chỉ nằm ở việc có quy định hay không, mà nằm ở việc xác định rõ phạm vi trách nhiệm phối hợp, trình tự hỗ trợ và cơ chế xử lý tình huống phát sinh tại hiện trường. Một cơ chế xử lý nợ xấu hiệu quả không thể chỉ dựa vào quyền của tổ chức tín dụng, mà phải dựa vào sự phối hợp có chuẩn mực giữa tổ chức tín dụng, chính quyền địa phương, lực lượng bảo đảm an ninh trật tự và các cơ quan liên quan.

Càng nhiều chủ thể cùng tham gia mà thiếu cơ chế điều phối rõ ràng thì chi phí hệ thống càng lớn và thời gian xử lý càng kéo dài.

Phóng viên: Sau khi thu giữ tài sản bảo đảm, hệ thống còn gặp những khó khăn gì?

Luật sư Trương Anh Tú: Dù quyền thu giữ đã được luật hóa, quá trình xử lý tài sản sau thu giữ vẫn còn nhiều “nút cổ chai”, bởi trong nhiều trường hợp, khó khăn không nằm ở quyền thu giữ mà nằm ở giai đoạn xử lý tiếp theo như đấu giá tài sản, sang tên, xử lý nghĩa vụ đất đai hoặc phối hợp thi hành án.

Nếu chỉ luật hóa quyền thu giữ mà không đồng bộ hóa các khâu sau thu giữ thì thị trường vẫn có thể tiếp tục đối mặt với tình trạng tài sản xử lý được về mặt nguyên tắc nhưng khó chuyển hóa thành dòng tiền trên thực tế. Vấn đề này đặc biệt rõ đối với các dự án bất động sản là tài sản bảo đảm, bởi một dự án bị treo kéo dài không chỉ làm giảm giá trị tài sản mà còn kéo theo hàng loạt hệ lụy như hạ tầng dở dang, dòng vốn đình trệ, doanh nghiệp mất cơ hội phục hồi và người mua nhà bị ảnh hưởng.

Trong nhiều trường hợp, điều thị trường cần không chỉ là xử lý được nợ, mà là tái khởi động được tài sản.

Phóng viên: Nếu nhìn dài hạn, ý nghĩa lớn nhất của việc luật hóa quyền thu giữ tài sản bảo đảm là gì?

Luật sư Trương Anh Tú: Nếu cơ chế thu giữ tài sản bảo đảm được thực thi ổn định, minh bạch và có khả năng tiên liệu thì thị trường mua bán nợ, tái cấu trúc tài sản và M&A dự án sẽ có điều kiện vận hành hiệu quả hơn. Khi đó, xử lý nợ xấu không chỉ còn là hoạt động thu hồi nợ, mà sẽ trở thành một phần của quá trình tái phân bổ nguồn lực và tái khởi động tài sản trong nền kinh tế.

Đây mới là ý nghĩa dài hạn của việc luật hóa quyền thu giữ tài sản bảo đảm. Xử lý nợ xấu trong nền kinh tế hiện đại không còn đơn thuần là câu chuyện thu hồi nợ, mà là bài toán về khả năng lưu thông tài sản, khả năng tái phân bổ nguồn lực và mức độ ổn định của niềm tin pháp lý trên thị trường.

Việc luật hóa quyền thu giữ tài sản bảo đảm là tín hiệu cho thấy hệ thống pháp luật đang dịch chuyển theo hướng minh bạch hơn, ổn định hơn và có khả năng tiên liệu cao hơn đối với hoạt động tín dụng và xử lý tài sản. Mọi hệ thống pháp luật đều cần thời gian để hoàn thiện cơ chế phối hợp thực thi, nhưng điều tích cực là nền tảng pháp lý cho xử lý nợ xấu hiện nay đã rõ ràng hơn rất nhiều so với giai đoạn chuyển tiếp trước đây.

Nếu cơ chế thực thi tiếp tục được chuẩn hóa đồng bộ giữa tổ chức tín dụng, cơ quan thực thi và chính quyền địa phương, thị trường mua bán nợ, tái cấu trúc tài sản và tái khởi động dự án sẽ có thêm điều kiện để phát triển ổn định hơn trong thời gian tới. Điều thị trường cần không chỉ là quyền được ghi nhận trên giấy, mà là niềm tin rằng quyền đó có thể được thực thi minh bạch, đúng giới hạn và ổn định trong thực tế, bởi khi niềm tin pháp lý được củng cố, dòng vốn và tài sản mới có thể lưu thông bền vững.