Dự thảo Nghị quyết về chế độ bảo vệ Thẩm phán: Tăng cường lá chắn pháp lý để bảo vệ người thực thi công lý

Hoàn thiện cơ chế bảo vệ TP trong bối cảnh cải cách tư pháp

TANDTC vừa công bố dự thảo Nghị quyết của UBTVQH quy định về chế độ bảo vệ TP để lấy ý kiến góp ý. Đây được xem là một bước tiến quan trọng trong việc thể chế hóa chủ trương tăng cường bảo đảm tính độc lập của hoạt động xét xử theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 và các nghị quyết của Đảng về cải cách tư pháp.

Theo dự thảo, Nghị quyết sẽ quy định đầy đủ về nguyên tắc, nội dung, biện pháp, trình tự, thủ tục bảo vệ TP khi thi hành công vụ hoặc trong trường hợp cần thiết; đồng thời quy định việc bảo vệ thân nhân của TP khi bị xâm phạm hoặc bị đe dọa xâm phạm do liên quan đến hoạt động nghề nghiệp của TP.

Đối tượng áp dụng gồm TP, thân nhân của TP và các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Bảo vệ toàn diện từ tính mạng đến vị trí công tác

Một trong những điểm đáng chú ý của dự thảo là mở rộng khái niệm bảo vệ TP theo hướng toàn diện. Theo đó, việc bảo vệ không chỉ giới hạn ở tính mạng, sức khỏe hay tài sản mà còn bao gồm: Bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp; bảo vệ thông tin, dữ liệu cá nhân; bảo vệ vị trí công tác của TP.

Đáng chú ý, lần đầu tiên dự thảo quy định rõ nội dung bảo vệ vị trí công tác của TP, tức bảo đảm các quyền lợi liên quan đến chức danh, chức vụ, vị trí việc làm, quy hoạch, bổ nhiệm, bổ nhiệm lại, khen thưởng, kỷ luật, nâng bậc lương, phong hoặc thăng cấp bậc hàm… không bị tác động trái pháp luật vì việc thực hiện nhiệm vụ xét xử.

Quy định này được đánh giá là nhằm ngăn ngừa các hình thức gây sức ép gián tiếp đối với TP thông qua con đường tổ chức, cán bộ.

Năm nguyên tắc bảo vệ TP

Dự thảo xác lập 5 nguyên tắc cơ bản trong việc bảo vệ TP.

Thứ nhất, mọi hoạt động bảo vệ phải tuân thủ Hiến pháp và pháp luật.

Thứ hai, việc bảo vệ phải được thực hiện kịp thời, hiệu quả.

Thứ ba, bảo đảm chủ động phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm hoặc đe dọa xâm phạm TP.

Thứ tư, tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Thứ năm, khuyến khích và bảo vệ TP dám đổi mới, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung theo quy định của pháp luật.

Đây là những nguyên tắc vừa mang tính bảo vệ nghề nghiệp, vừa hướng tới xây dựng đội ngũ TP bản lĩnh, độc lập và trách nhiệm.

Quy định 10 nhóm hành vi bị nghiêm cấm

Một nội dung nổi bật khác của dự thảo là quy định cụ thể 10 nhóm hành vi bị nghiêm cấm. Trong đó có nhiều hành vi lần đầu tiên được quy định một cách hệ thống, bao gồm: Can thiệp trái pháp luật vào hoạt động xét xử; xâm phạm hoặc đe dọa xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tài sản của TP và thân nhân; cản trở TP thi hành công vụ; chỉ đạo, ép buộc, mua chuộc hoặc lôi kéo TP làm sai lệch hoạt động xét xử; lợi dụng chức vụ, quyền hạn để trả thù, trù dập hoặc gây ảnh hưởng tiêu cực đến vị trí công tác của TP; khiếu nại, tố cáo hoặc lan truyền thông tin bịa đặt nhằm bôi nhọ, vu khống TP; làm lộ bí mật liên quan đến hoạt động công vụ của TP; xâm phạm dữ liệu cá nhân hoặc phát tán thông tin sai sự thật trên môi trường mạng; cố ý chậm trễ hoặc thiếu trách nhiệm trong việc tổ chức bảo vệ TP; các hành vi khác bị pháp luật nghiêm cấm.

Theo  đó, mọi tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm nêu trên ,thì tùy tính chất, mức độ mà bị xử lý kỷ luật, xử phạt vi phạm hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc phải bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật.

Cơ chế loại trừ, miễn hoặc giảm trách nhiệm cho TP

Bên cạnh việc tăng cường bảo vệ, dự thảo cũng xây dựng cơ chế xem xét loại trừ, miễn hoặc giảm trách nhiệm đối với TP trong một số trường hợp đặc biệt. Theo đó, TP có thể được loại trừ trách nhiệm nếu đã có văn bản báo cáo, phản đối quyết định trái pháp luật của cấp có thẩm quyền nhưng vẫn buộc phải thực hiện.

Ngoài ra, TP cũng được xem xét loại trừ trách nhiệm khi hành động trong tình thế cấp thiết, sự kiện bất ngờ, phòng vệ chính đáng hoặc khi bắt giữ người phạm tội.

Dự thảo còn quy định nhiều trường hợp được xem xét miễn hoặc giảm trách nhiệm, như: đã tuân thủ đầy đủ quy trình tố tụng; sai sót không do lỗi cố ý; không có động cơ vụ lợi; chủ động phát hiện và khắc phục hậu quả; được giao giải quyết nhiều vụ án đặc biệt phức tạp; thực hiện yêu cầu của cấp trên mà không biết yêu cầu đó trái pháp luật.

Đặc biệt, TP chủ động xin thôi giữ chức vụ hoặc nghỉ công tác trước khi bị phát hiện sai phạm cũng có thể được xem xét giảm nhẹ hình thức kỷ luật nếu không thuộc trường hợp bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Đây là những quy định thể hiện xu hướng phân định rõ giữa sai sót nghề nghiệp khách quan với hành vi vi phạm có tính tiêu cực hoặc tham nhũng.

Bảo vệ danh dự, dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin

Trong bối cảnh mạng xã hội phát triển mạnh, dự thảo dành nhiều quy định bảo vệ uy tín và dữ liệu cá nhân của TP. Theo đó, khi có căn cứ xác định danh dự, nhân phẩm hoặc uy tín của TP bị xâm phạm hoặc bị đe dọa xâm phạm vì lý do công vụ, cơ quan có thẩm quyền phải áp dụng ngay các biện pháp bảo vệ. Thông tin, dữ liệu cá nhân của TP cũng được bảo vệ trước mọi hành vi thu thập, sử dụng hoặc công khai trái pháp luật.

TP có quyền yêu cầu ngăn chặn, gỡ bỏ, chỉnh sửa hoặc xóa các thông tin sai sự thật; đồng thời yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật.

Đối với các vụ án đặc biệt nguy hiểm (các  vụ án, vụ việc nghiêm trọng, phức tạp liên quan đến an ninh, trật tự, tín ngưỡng, tôn giáo, dân tộc, khiếu kiện đông người; liên quan đến tội phạm khủng bố, tội phạm có tổ chức, tội phạm ma túy, tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia, tội phạm tham nhũng, chức vụ, có khả năng đe dọa an toàn tính mạng, sức khỏe của TP được phân công giải quyết), TP có thể đề nghị áp dụng biện pháp bảo mật danh tính, hạn chế truy cập dữ liệu cá nhân của mình và thân nhân.

Tăng cường bảo vệ tính mạng, sức khỏe và chế độ nghề nghiệp

Dự thảo cũng quy định rõ trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền trong việc bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản và các quyền lợi hợp pháp khác của TP cũng như thân nhân. Khi có căn cứ xác định có nguy cơ bị xâm hại do hoạt động xét xử, cơ quan chức năng phải áp dụng ngay các biện pháp cần thiết nhằm bảo đảm an toàn.

Đặc biệt, đối với các vụ án có mức độ nguy hiểm cao, việc bảo vệ phải được triển khai trên cơ sở đánh giá nguy cơ cụ thể đối với từng TP.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng bổ sung nhiều chính sách bảo đảm nghề nghiệp như: được khám sức khỏe định kỳ; được hưởng chế độ chăm sóc y tế theo quy định; được bảo hiểm rủi ro nghề nghiệp; được hỗ trợ, bồi thường khi bị thiệt hại về vật chất hoặc tinh thần; được xem xét hưởng chính sách ưu đãi như thương binh hoặc công nhận liệt sĩ nếu bị tổn hại tính mạng, sức khỏe trong khi thi hành công vụ.

Củng cố nền tư pháp độc lập và liêm chính

Có thể thấy, dự thảo Nghị quyết không chỉ hướng tới bảo vệ sự an toàn của cá nhân TP mà còn bảo vệ nguyên tắc xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật – một nguyên tắc hiến định của nền tư pháp Việt Nam. Việc thiết lập cơ chế bảo vệ toàn diện, từ an toàn thân thể, dữ liệu cá nhân đến vị trí công tác và danh dự nghề nghiệp, đồng thời bổ sung cơ chế loại trừ, miễn, giảm trách nhiệm trong những trường hợp khách quan, được kỳ vọng sẽ tạo điều kiện để TP yên tâm thực hiện nhiệm vụ, không bị chi phối bởi áp lực, sự can thiệp trái pháp luật hoặc các hình thức trả thù.

Nếu được ban hành và có hiệu lực từ ngày 01/01/2027 như dự kiến, Nghị quyết sẽ trở thành một hành lang pháp lý quan trọng góp phần xây dựng đội ngũ TP bản lĩnh, độc lập, liêm chính và chuyên nghiệp; qua đó củng cố niềm tin của nhân dân đối với hoạt động xét xử và nền tư pháp Việt Nam trong giai đoạn mới.