Tòa án điện tử và quyền hành nghề của luật sư

Từ quản lý thiết bị đến tạo điều kiện tranh tụng

Quy định về việc mang và sử dụng thiết bị điện tử tại phiên tòa theo Thông tư số 12/2026/TT-TANDTC từng làm dấy lên nhiều băn khoăn, nhất là đối với luật sư sử dụng máy tính xách tay để nghiên cứu hồ sơ, chứng cứ và thực hiện tranh tụng.

Công văn số 529/TANDTC-PC ngày 19/8/2026 của Tòa án nhân dân Tối cao (TANDTC) đã có những hướng dẫn quan trọng, nhấn mạnh yêu cầu không chỉ bảo đảm an ninh, trật tự và sự tôn nghiêm của phiên tòa mà còn phải “bảo đảm và tạo điều kiện thuận lợi” để người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ. Đây là điểm cần được nhìn nhận như một bước tiến trong tư duy quản trị phiên tòa trong kỷ nguyên tư pháp số.

Không phải “cấm công nghệ”, mà là quản lý cách sử dụng    

Thông tư số 12/2026/TT-TANDTC ngày 30/5/2026, có hiệu lực từ ngày 01/8/2026, quy định người tham gia, tham dự phiên tòa, phiên họp không được mang vào phòng xử các thiết bị điện tử như điện thoại, máy tính bảng, máy tính xách tay, đồng hồ thông minh và các thiết bị có chức năng ghi âm, ghi hình, thu phát tín hiệu điện tử, trừ trường hợp được Thẩm phán chủ tọa phiên tòa, chủ trì phiên họp cho phép.

Mục tiêu của quy định là có cơ sở: Bảo đảm an ninh, trật tự, sự tôn nghiêm của phiên tòa; ngăn ngừa việc tự ý ghi âm, ghi hình, truyền phát trực tiếp; bảo vệ bí mật và quyền riêng tư của những người tham gia tố tụng.

Nhưng trong thực tiễn, một câu hỏi rất đáng được đặt ra: quản lý thiết bị có đồng nghĩa với hạn chế việc sử dụng công nghệ phục vụ hoạt động tố tụng hay không?

Câu trả lời từ Công văn 529 cho thấy hướng tiếp cận không phải là cấm công nghệ, mà là quản lý việc sử dụng công nghệ theo mục đích và yêu cầu của từng vụ án, từng phiên tòa.

Một câu chữ đáng chú ý: “Bảo đảm và tạo điều kiện thuận lợi”

Điểm đáng chú ý nhất tại  Công văn số 529/TANDTC-PC của TANDTC là yêu cầu các Tòa án khi tổ chức thực hiện nội quy phiên tòa, phiên họp và việc sử dụng thiết bị điện tử phải đồng thời bảo đảm an ninh, trật tự, bí mật, quyền con người và “bảo đảm và tạo điều kiện thuận lợi” cho người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng, người tham dự phiên tòa, phiên họp thực hiện đầy đủ quyền, nghĩa vụ của mình.

Đây không phải là một cụm từ mang tính kỹ thuật đơn thuần. Nó thể hiện một nguyên tắc quan trọng: Quản lý phiên tòa không thể tách rời việc bảo đảm quyền tố tụng của những người tham gia phiên tòa.

Nếu luật sư sử dụng laptop để tra cứu hồ sơ, đối chiếu chứng cứ, tìm kiếm văn bản pháp luật hoặc chuẩn bị nội dung tranh luận thì đó là hoạt động phục vụ việc thực hiện chức năng tố tụng của luật sư.

Do đó, việc xem xét cho sử dụng thiết bị cần được đặt trong mối quan hệ cân bằng giữa hai yêu cầu: Bảo đảm sự tôn nghiêm, an toàn của phiên tòa và bảo đảm quyền hành nghề hợp pháp.

Khi luật sư đề nghị sử dụng laptop, cần có sự xem xét thực chất

Công văn 529 quy định trước khi mở phiên tòa, phiên họp hoặc tại phiên tòa, phiên họp, nếu người tiến hành tố tụng hoặc người tham gia tố tụng có đề nghị sử dụng thiết bị điện tử thì Thẩm phán có trách nhiệm xem xét, quyết định theo quy định và thông báo ngay cho người đề nghị. Quy định này đặc biệt có ý nghĩa đối với luật sư.

Một vụ án có thể chỉ có vài trăm trang tài liệu, nhưng cũng có thể có hàng nghìn, hàng chục nghìn trang hồ sơ. Trong điều kiện hồ sơ ngày càng được số hóa, laptop có thể là phương tiện giúp luật sư tìm kiếm một tài liệu trong vài giây thay vì mất hàng giờ lật tìm hồ sơ giấy. Luật sư cũng có thể cần đối chiếu nhiều tài liệu cùng lúc, tra cứu các văn bản pháp luật, ghi nhận diễn biến xét hỏi và xây dựng lập luận tranh tụng.

Vì vậy, đề nghị sử dụng laptop không nên được nhìn nhận đơn giản là yêu cầu sử dụng một thiết bị cá nhân, mà cần được xem xét trong bối cảnh thực hiện quyền và nghĩa vụ tố tụng. Đương nhiên, Thẩm phán có quyền quyết định. Nhưng quyền quyết định đó cần được thực hiện dựa trên tiêu chí, mục đích và yêu cầu cụ thể của phiên tòa, thay vì trở thành một sự tùy nghi không có giới hạn.

Kiểm soát hành vi, không nên đồng nhất công cụ với nguy cơ

Một chiếc laptop tự nó không làm mất đi sự tôn nghiêm của phiên tòa. Điều đáng kiểm soát là cách sử dụng nó. Laptop có thể được dùng để nghiên cứu chứng cứ, nhưng cũng có thể bị sử dụng để ghi âm, ghi hình hoặc truyền phát trái phép.

Hai hành vi này hoàn toàn khác nhau. Bởi vậy, một cách tiếp cận hợp lý là phân biệt giữa công cụ hành nghề và hành vi sử dụng công cụ. Nếu luật sư sử dụng laptop để tra cứu hồ sơ và văn bản pháp luật thì đó là hoạt động phục vụ tranh tụng.

Nếu sử dụng thiết bị để livestream diễn biến phiên tòa, làm lộ bí mật hoặc gây ảnh hưởng đến hoạt động xét xử thì đó là hành vi phải được kiểm soát và xử lý theo quy định.

Công văn 529, với yêu cầu các Tòa án “tạo điều kiện thuận lợi” cho việc sử dụng thiết bị điện tử phục vụ tra cứu hồ sơ, tài liệu, chứng cứ, đã cho thấy hướng tiếp cận theo chiều hướng này.

Quyền sử dụng công nghệ của luật sư không chỉ là quyền của luật sư

Đặt vấn đề laptop của luật sư chỉ dưới góc độ quyền của người hành nghề sẽ chưa đầy đủ. Phía sau quyền sử dụng công cụ hành nghề còn là quyền được bào chữa, quyền được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự và yêu cầu bảo đảm tranh tụng bình đẳng.

Nếu một bên có khả năng tiếp cận và xử lý hồ sơ điện tử nhanh chóng, trong khi luật sư của bên kia bị hạn chế một cách không cần thiết trong việc sử dụng phương tiện công nghệ để nghiên cứu tài liệu, thì chất lượng tranh tụng có thể bị ảnh hưởng.

Một phiên tòa hiện đại phải bảo đảm không chỉ “đúng trình tự” mà còn phải tạo điều kiện để các chủ thể thực hiện thực chất quyền tố tụng của mình. Đó mới là ý nghĩa sâu xa của nguyên tắc tranh tụng. Tòa án cũng đang chuyển sang tư pháp số.

Điều đáng chú ý là Công văn 529 không chỉ nói đến việc cho phép luật sư sử dụng thiết bị cá nhân. TANDTC còn yêu cầu các Tòa án căn cứ điều kiện thực tế có thể bố trí, tạo điều kiện để người tiến hành tố tụng, người tham gia phiên tòa sử dụng thiết bị điện tử và phần mềm của Tòa án để tra cứu thông tin, tài liệu phục vụ việc giải quyết, xét xử.

Như vậy, vấn đề không còn là “có cho mang laptop vào phòng xử hay không”, mà đang dần chuyển sang một câu hỏi lớn hơn: "Làm thế nào để công nghệ thực sự phục vụ công lý?".

Khi hồ sơ điện tử, trợ lý ảo, phần mềm tra cứu và xét xử trực tuyến ngày càng trở thành một phần của hoạt động tư pháp, thì phòng xử án cũng phải từng bước thích nghi với phương thức làm việc mới.

Tòa án điện tử không thể chỉ là số hóa hồ sơ của Tòa án; đó còn phải là môi trường tố tụng trong đó các chủ thể tham gia có khả năng khai thác công nghệ một cách hợp pháp và hiệu quả.

Cần tránh hai thái cực

Từ Thông tư 12 và Công văn 529, có thể thấy cần tránh hai cách hiểu cực đoan.

Một là, coi thiết bị điện tử như một nguy cơ và từ đó hạn chế việc sử dụng công nghệ ngay cả khi phục vụ trực tiếp cho hoạt động tố tụng.

Hai là, coi quyền sử dụng thiết bị điện tử là quyền tuyệt đối và bỏ qua yêu cầu bảo vệ bí mật, quyền riêng tư, an ninh, trật tự và sự tôn nghiêm của phiên tòa.

Cả hai cách tiếp cận đều không phù hợp với một nền tư pháp hiện đại. Cách tiếp cận hợp lý phải là cho phép sử dụng vì mục đích chính đáng, kiểm soát hành vi sử dụng và xử lý nghiêm hành vi vi phạm.

Công văn 529 và một thông điệp đáng chú ý

Có thể nói, Công văn 529 đã giúp làm rõ hơn tinh thần thực hiện Thông tư 12. Thẩm phán vẫn giữ vai trò điều hành và có thẩm quyền quyết định việc sử dụng thiết bị điện tử. Nhưng song song với quyền quản lý đó là trách nhiệm xem xét, quyết định, thông báo và tạo điều kiện thuận lợi để người tham gia tố tụng thực hiện đầy đủ quyền, nghĩa vụ của mình. Đây là sự cân bằng cần thiết giữa quyền quản lý phiên tòa và quyền hành nghề của luật sư.

Trong kỷ nguyên tư pháp số, chiếc laptop của luật sư không nên được nhìn trước hết như một vật cần kiểm soát, mà là một phương tiện hành nghề hợp pháp cần được sử dụng đúng mục đích và trong khuôn khổ pháp luật.

Điều quan trọng nhất không phải là có bao nhiêu thiết bị được mang vào phòng xử án, mà là công nghệ đó có được sử dụng để làm sáng tỏ sự thật, bảo vệ quyền con người, nâng cao chất lượng tranh tụng và góp phần đưa ra một phán quyết công bằng hay không. Đó mới là thước đo của một nền tư pháp thực sự hiện đại.