Quy định về việc mang thiết bị điện tử vào phiên tòa, phiên họp và tác động đối với mục tiêu chuyển đổi số của ngành Tòa án

Đặt vấn đề

Chuyển đổi số đang trở thành một trong những định hướng cải cách quan trọng của ngành Tòa án. Từ Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, Nghị quyết số 01/2026/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao đến Đề án chuyển đổi số trong hoạt động tố tụng hình sự và thi hành án hình sự được phê duyệt tại Quyết định số 422/QĐ-TTg đều hướng tới việc hình thành phương thức tiến hành tố tụng trên môi trường số, trong đó dữ liệu điện tử được tạo lập, quản lý và khai thác trực tiếp trong hoạt động tố tụng.

Trong bối cảnh đó, khoản 3 Điều 4 Thông tư số 12/2026/TT-TANDTC quy định không được mang thiết bị điện tử vào phiên tòa, phiên họp, trừ trường hợp được Thẩm phán chủ tọa phiên tòa, chủ trì phiên họp cho phép. Quy định này nhằm bảo đảm an ninh, trật tự, tính tôn nghiêm của phiên tòa, phiên họp và bảo vệ bí mật thông tin. Tuy nhiên, dưới góc độ chuyển đổi số, cần nghiên cứu liệu cơ chế quản lý này có ảnh hưởng đến hiệu quả thực hiện mục tiêu chuyển đổi số của ngành Tòa án hay không, qua đó đề xuất một số kiến nghị nhằm bảo đảm sự hài hòa giữa yêu cầu quản lý phiên tòa, phiên họp và mục tiêu chuyển đổi số của ngành Tòa án.
 

1. Mục tiêu chuyển đổi số của ngành Tòa án và vai trò của thiết bị điện tử trong việc khai thác dữ liệu điện tử

Muốn đánh giá tác động của quy định tại khoản 3 Điều 4 Thông tư số 12/2026/TT-TANDTC đối với quá trình chuyển đổi số của ngành Tòa án, trước hết cần xác định mục tiêu mà quá trình chuyển đổi số của ngành Tòa án đang hướng tới.

Ở cấp độ định hướng chung, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là "đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội" [1]. Theo tinh thần của Nghị quyết, chuyển đổi số không chỉ là việc ứng dụng công nghệ mà hướng đến đổi mới phương thức quản trị, tổ chức và vận hành các hoạt động của cơ quan, tổ chức trên nền tảng số.

Thể chế hóa chủ trương trên, ngày 15/01/2026, Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao đã ban hành Nghị quyết số 01/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn thực hiện thủ tục tố tụng, thủ tục hành chính tư pháp trên môi trường số tại TAND. Nghị quyết khẳng định “thủ tục tố tụng, hành chính tư pháp được thực hiện trên môi trường số có giá trị pháp lý như các phương thức khác theo quy định của pháp luật” [2]. Điều này cho thấy mục tiêu chuyển đổi số của ngành Tòa án không chỉ là chuyển hồ sơ bằng văn bản giấy thành hồ sơ điện tử mà còn là từng bước hình thành phương thức tiến hành tố tụng trên môi trường số.

Mục tiêu trên tiếp tục được thể hiện tại Quyết định số 422/QĐ-TTg ngày 10/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án chuyển đổi số trong hoạt động tố tụng hình sự và thi hành án hình sự. Đề án đặt mục tiêu xây dựng hệ thống quản lý hồ sơ điện tử thống nhất, liên thông; bảo đảm hồ sơ, tài liệu tố tụng được số hóa, quản lý tập trung và khai thác hiệu quả trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ án. Đặc biệt, Đề án xác định mục tiêu đến hết năm 2027, 100% hồ sơ vụ án hình sự đủ điều kiện được số hóa và quản lý thống nhất trong hồ sơ điện tử [3], qua đó từng bước thay đổi phương thức quản lý, khai thác và sử dụng hồ sơ trong hoạt động tố tụng.

Từ các nội dung nêu trên có thể thấy, mục tiêu của chuyển đổi số trong ngành Tòa án không chỉ dừng lại ở việc số hóa hồ sơ mà còn hướng tới việc dữ liệu điện tử được sử dụng trực tiếp, thường xuyên và hiệu quả trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ việc. Do đó, bên cạnh việc xây dựng và thừa nhận giá trị pháp lý của hồ sơ điện tử, pháp luật cũng cần tạo điều kiện để người dân và các chủ thể tham gia tố tụng có thể tiếp cận, khai thác dữ liệu điện tử một cách thuận lợi trong quá trình thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình. Hiệu quả của chuyển đổi số vì vậy không chỉ được đánh giá từ góc độ nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan Tòa án mà còn từ mức độ tạo thuận lợi cho người tham gia tố tụng trong việc tiếp cận và khai thác dữ liệu điện tử.

Trong mối quan hệ đó, thiết bị điện tử giữ vai trò là phương tiện kỹ thuật để tiếp cận và khai thác dữ liệu điện tử. Đối với người tham gia tố tụng, thiết bị điện tử là phương tiện để nghiên cứu hồ sơ điện tử, tra cứu văn bản quy phạm pháp luật, án lệ, chứng cứ và các tài liệu chuyên môn ngay trong quá trình tham gia phiên tòa, phiên họp. Đối với Thẩm phán, Kiểm sát viên và các chủ thể tiến hành tố tụng khác, thiết bị điện tử cũng là phương tiện để khai thác hồ sơ điện tử, dữ liệu số và các hệ thống quản lý vụ án theo lộ trình chuyển đổi số của ngành Tòa án.

Vì vậy, khi đánh giá quy định về việc mang thiết bị điện tử vào phiên tòa, phiên họp cần xem xét không chỉ dưới góc độ bảo đảm an ninh, trật tự, tính tôn nghiêm của phiên tòa, phiên họp và bảo vệ bí mật thông tin mà còn trong mối quan hệ với mục tiêu bảo đảm việc khai thác dữ liệu điện tử một cách thuận lợi, ổn định và hiệu quả. Đây cũng là cơ sở để đánh giá liệu cơ chế quản lý được quy định tại khoản 3 Điều 4 Thông tư số 12/2026/TT-TANDTC có tiềm ẩn nguy cơ làm suy giảm hiệu quả thực hiện mục tiêu chuyển đổi số của ngành Tòa án hay không.

2. Tác động của cơ chế quản lý thiết bị điện tử theo Thông tư số 12/2026/TT-TANDTC đối với mục tiêu chuyển đổi số của ngành Tòa án

2.1. Cơ chế quản lý thiết bị điện tử còn thiếu tính minh bạch và khả năng dự liệu

Khoản 3 Điều 4 Thông tư số 12/2026/TT-TANDTC quy định “không được mang thiết bị truyền đưa, thu thập, xử lý, lưu trữ, trao đổi thông tin, dữ liệu số; ví dụ: điện thoại, máy tính bảng, máy tính xách tay, đồng hồ thông minh, thiết bị khác có tính năng ghi âm, ghi hình, thu phát tín hiệu điện tử (sau đây gọi là thiết bị điện tử) vào phiên tòa, phiên họp, trừ trường hợp Thẩm phán chủ tọa phiên tòa, chủ trì phiên họp cho phép.” Với cách tiếp cận này, Thông tư không cấm tuyệt đối việc mang thiết bị điện tử mà thiết lập cơ chế kiểm soát thông qua quyết định của Thẩm phán.

Việc trao thẩm quyền quyết định cho Thẩm phán chủ tọa phiên tòa, chủ trì phiên họp có ý nghĩa trong việc bảo đảm an ninh, trật tự, tính tôn nghiêm của phiên tòa, phiên họp và bảo vệ bí mật thông tin. Tuy nhiên, để cơ chế này được vận hành thống nhất và bảo đảm tính minh bạch, việc thực hiện quyền cho phép cần được đặt trên cơ sở những tiêu chí và trình tự rõ ràng.

Hiện nay, Thông tư mới xác định chủ thể có thẩm quyền quyết định mà chưa quy định các căn cứ để xem xét cho phép mang thiết bị điện tử. Theo đó, chưa có cơ sở để xác định việc xem xét có phụ thuộc vào loại thiết bị điện tử, mục đích sử dụng, tư cách tham gia tố tụng, tính chất của vụ việc hoặc những yếu tố khác hay không. Đồng thời, Thông tư cũng chưa quy định về thời điểm đề nghị, hình thức đề nghị, trách nhiệm xem xét, thời hạn trả lời hoặc thông báo kết quả đối với người có yêu cầu.

Việc thiếu các tiêu chí và trình tự nêu trên làm giảm khả năng dự liệu của người tham gia tố tụng trong quá trình chuẩn bị tham gia phiên tòa, phiên họp. Trên thực tế, việc nghiên cứu hồ sơ, chuẩn bị tài liệu và xây dựng phương án tranh tụng thường được thực hiện từ nhiều ngày hoặc nhiều tuần trước khi mở phiên tòa. Tuy nhiên, khả năng được sử dụng thiết bị điện tử lại chỉ được xác định khi người có thẩm quyền xem xét, quyết định trong từng trường hợp cụ thể. Điều này khiến người tham gia tố tụng khó chủ động lựa chọn phương thức chuẩn bị phù hợp ngay từ đầu.

Ngay cả trong trường hợp Tòa án trang bị máy tính cho người tham gia tố tụng mượn sử dụng tại phiên tòa, phiên họp thì giải pháp này cũng khó đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn. Bởi lẽ, việc sử dụng còn phụ thuộc vào số lượng thiết bị được trang bị, thủ tục bàn giao, tiếp nhận, cũng như tính tương thích với các phần mềm, dữ liệu và công cụ hỗ trợ chuyên biệt mà người tham gia tố tụng đã sử dụng trong quá trình nghiên cứu hồ sơ. Vì vậy, việc sử dụng thiết bị do Tòa án cung cấp khó có thể thay thế hoàn toàn việc sử dụng chính thiết bị điện tử của người tham gia tố tụng.

Mặt khác, khi thiếu các tiêu chí áp dụng thống nhất, cùng một nhu cầu sử dụng thiết bị điện tử với mục đích tương tự có thể được chấp thuận ở phiên tòa này nhưng không được chấp thuận ở phiên tòa khác. Mặc dù việc quyết định trong từng trường hợp cụ thể là cần thiết để đáp ứng yêu cầu quản lý, nhưng nếu thiếu những căn cứ mang tính khách quan và minh bạch thì cơ chế này có thể làm giảm tính dự liệu và tính thống nhất trong quá trình áp dụng.

Như vậy, vấn đề đặt ra không phải là việc Thông tư quy định cơ chế cho phép mang thiết bị điện tử, mà là cơ chế này hiện chưa được cụ thể hóa bằng các tiêu chí và trình tự rõ ràng. Đây là điểm cần tiếp tục nghiên cứu trong quá trình hoàn thiện quy định về quản lý thiết bị điện tử tại phiên tòa, phiên họp.

2.2. Tác động của cơ chế quản lý đối với việc khai thác dữ liệu điện tử trong hoạt động tố tụng

Tác động của cơ chế quản lý thiết bị điện tử không chỉ dừng lại ở việc sử dụng thiết bị tại phiên tòa, phiên họp mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng khai thác dữ liệu điện tử trong suốt quá trình tố tụng. Trong bối cảnh ngành Tòa án đang đẩy mạnh chuyển đổi số, hiệu quả của hồ sơ điện tử chỉ được bảo đảm khi dữ liệu có thể được khai thác thuận lợi trong suốt quá trình nghiên cứu hồ sơ, tranh tụng và xét xử.

Tác động này được thể hiện rõ trong những vụ việc có khối lượng hồ sơ lớn đã được số hóa, khi việc tiếp cận và khai thác dữ liệu điện tử phụ thuộc trực tiếp vào khả năng sử dụng thiết bị điện tử tại phiên tòa, phiên họp.

Ví dụ, đối với những vụ án dân sự hoặc kinh doanh, thương mại có khối lượng hồ sơ lớn đã được số hóa, luật sư có thể nghiên cứu, quản lý và tra cứu hàng chục nghìn bút lục trên máy tính xách tay thông qua các chức năng tìm kiếm, đánh dấu, đối chiếu tài liệu hoặc truy cập nhanh đến từng bút lục. Tuy nhiên, nếu không thể xác định trước việc có được phép mang máy tính xách tay vào phiên tòa hay không thì trên thực tế, luật sư vẫn phải chuẩn bị đồng thời hồ sơ giấy để bảo đảm việc tham gia phiên tòa không bị gián đoạn. Do đó, việc số hóa hồ sơ chưa thể phát huy đầy đủ giá trị trong hoạt động tố tụng, khi mà thời gian, chi phí và công sức chuẩn bị hồ sơ của người tham gia tố tụng vẫn không được cắt giảm đáng kể.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra không phải là loại bỏ cơ chế kiểm soát đối với thiết bị điện tử mà là hoàn thiện cơ chế này theo hướng minh bạch, thống nhất và có khả năng dự liệu. Khi người tham gia tố tụng có thể xác định trước điều kiện sử dụng thiết bị điện tử, việc chuẩn bị hồ sơ điện tử và khai thác dữ liệu điện tử sẽ trở thành phương thức làm việc ổn định, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện mục tiêu chuyển đổi số của ngành Tòa án.

3. Kiến nghị hoàn thiện quy định về việc mang thiết bị điện tử vào phiên tòa, phiên họp trong bối cảnh chuyển đổi số

Từ những phân tích nêu trên, bài viết cho rằng cần nghiên cứu hoàn thiện khoản 3 Điều 4 Thông tư số 12/2026/TT-TANDTC theo hướng quy định cụ thể hơn về căn cứ, tiêu chí và trình tự xem xét việc cho phép mang thiết bị điện tử vào phiên tòa, phiên họp. Việc cụ thể hóa các nội dung này không làm hạn chế quyền điều hành của Thẩm phán chủ tọa phiên tòa, chủ trì phiên họp mà góp phần bảo đảm tính thống nhất trong quá trình áp dụng, đồng thời giúp người tham gia tố tụng có thể chủ động chuẩn bị và khai thác hồ sơ điện tử ngay từ giai đoạn trước khi mở phiên tòa, phiên họp.

Về lâu dài, cần nghiên cứu phân định rõ giữa việc mang thiết bị điện tử vào phiên tòa, phiên họp và hành vi sử dụng thiết bị điện tử. Xét về bản chất, nguy cơ ảnh hưởng đến an ninh, trật tự, tính tôn nghiêm của phiên tòa, phiên họp và bí mật thông tin chủ yếu phát sinh từ hành vi sử dụng thiết bị điện tử không đúng mục đích, như ghi âm, ghi hình, truyền phát dữ liệu trái phép hoặc sử dụng thiết bị để cản trở hoạt động tố tụng, chứ không phải từ sự hiện diện của bản thân thiết bị điện tử.

Theo hướng đó, nên quy định cho phép người tham gia tố tụng được mang thiết bị điện tử vào phiên tòa, phiên họp, trừ những trường hợp cần hạn chế vì lý do bảo đảm an ninh, bảo vệ bí mật thông tin. Đối với trường hợp không cho phép mang thiết bị điện tử, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa, chủ trì phiên họp cần thông báo bằng văn bản và nêu rõ lý do. Đồng thời, cần hoàn thiện các quy định về quản lý hành vi sử dụng thiết bị điện tử và áp dụng chế tài phù hợp đối với các hành vi vi phạm.

Việc hoàn thiện quy định về việc mang thiết bị điện tử vào phiên tòa, phiên họp theo khoản 3 Điều 4 Thông tư số 12/2026/TT-TANDTC không chỉ nhằm bảo đảm an ninh, trật tự, tính tôn nghiêm của phiên tòa, phiên họp và bảo vệ bí mật thông tin mà còn phải tạo điều kiện để dữ liệu điện tử được khai thác thuận lợi trong hoạt động tố tụng. Chỉ khi hài hòa được đồng thời hai yêu cầu này thì quy định mới thực sự phù hợp với mục tiêu chuyển đổi số của ngành Tòa án.

[1] Tiểu mục 1, Mục I Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

[2] Khoản 2 Điều 4 Nghị quyết số 01/2026/NQ-HĐTP ngày 15/01/2026 của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao hướng dẫn thực hiện thủ tục tố tụng, thủ tục hành chính tư pháp trên môi trường số tại TAND.

[3] Điểm c, tiểu mục 2, Mục II Đề án chuyển đổi số trong hoạt động tố tụng hình sự và thi hành án hình sự theo Quyết định số 422/QĐ-TTg ngày 10/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ.