Từ Thông tư 12/2026/TT-TANDTC: Đã đến lúc luật sư đòi hỏi “quyền tiếp cận băng ghi âm chính thức” thay vì “quyền tự ghi âm”

1. Xóa bỏ vấn nạn “Tòa án mạng xã hội” và thiết lập ranh giới bảo vệ quyền riêng tư trong kỷ nguyên số

Nhìn lại bức tranh tư pháp trước khi Luật Tổ chức TAND 2024 và Thông tư 12 chính thức ra đời, chúng ta phải thẳng thắn thừa nhận một thực trạng đáng lo ngại: nguyên tắc xét xử công khai đang bị lạm dụng và biến tướng thành một rủi ro hiện hữu mang tên “Tòa án mạng xã hội”. Sự phổ biến của các thiết bị di động thông minh cùng sức mạnh lan truyền của thuật toán trên các nền tảng như TikTok, Facebook hay YouTube đã tước đoạt quyền kiểm soát hình ảnh và phát ngôn của những người bước vào chốn công đường.

Trong bối cảnh đó, không ít phiên tòa đã vô tình trở thành “chất liệu truyền thông” cho các cá nhân tìm kiếm sự chú ý. Những lời khai ngập ngừng, những biểu cảm mất bình tĩnh hay những chi tiết đời tư nhạy cảm của bị cáo, bị hại và nhân chứng rất dễ dàng bị ghi lại, cắt ghép tinh vi, lồng ghép thêm các tiêu đề giật gân và phát tán ra ngoài không gian mạng. Hành vi này không chỉ bóp méo sự thật khách quan của vụ án mà còn cấu thành sự vi phạm nghiêm trọng đến quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và quyền bảo vệ dữ liệu cá nhân đã được Hiến pháp định đoạt, cũng như được cụ thể hóa tại Nghị định 13/2023/NĐ-CP.

Hơn lúc nào hết, giới luật học và thực hành nghề luật cần làm rõ lại triết lý sâu xa của nguyên tắc “xét xử công khai”. Một phiên tòa công khai đồng nghĩa với việc Nhà nước minh bạch hóa quá trình tố tụng, cho phép mọi công dân có quyền trực tiếp đến dự, quan sát và giám sát hoạt động xét xử theo đúng quy định. Tuy nhiên, công khai không đồng nghĩa với việc một phiên tòa bị ép buộc trở thành một “chương trình truyền hình thực tế”, nơi sinh mạng pháp lý và danh dự của con người bị phơi bày, mổ xẻ và phán xét bởi hàng triệu “bồi thẩm đoàn ẩn danh” đằng sau màn hình điện thoại.

Chính vì vậy, quy định tại khoản 4 Điều 4 của Thông tư 12 - nghiêm cấm người tham gia, tham dự phiên tòa truyền phát trực tiếp, trực tuyến và bắt buộc việc ghi âm, ghi hình phải có sự đồng ý của Thẩm phán chủ tọa phiên tòa - mang một ý nghĩa nhân văn và tiến bộ vượt bậc. Nó không đơn thuần chỉ là một biện pháp hành chính để “bảo vệ sự tôn nghiêm của Tòa án” hay duy trì trật tự phòng xử. Sâu xa và bản chất hơn, đây là hàng rào pháp lý tối quan trọng để kiến tạo “sự an toàn tâm lý”.

Khi không còn nỗi lo sợ bị đám đông mạng xã hội miệt thị, tấn công hay trả thù, những người tham gia tố tụng - đặc biệt là những nhân chứng yếu thế hoặc bị hại trong các vụ án nhạy cảm - mới có thể dẹp bỏ áp lực dư luận để trình bày lời khai một cách trọn vẹn, trung thực và chính xác nhất. Bằng việc siết chặt quyền ghi âm, ghi hình, Thông tư 12 thực chất đang trả lại cho phiên tòa đúng giá trị cốt lõi của nó: một không gian pháp lý nghiêm minh, độc lập, vô tư, khách quan, nơi sự thật được tìm ra dựa trên chứng cứ và luật pháp, chứ không phải dựa trên tiếng ồn của mạng xã hội.

2. Góc nhìn mới: Đánh đổi “Công cụ cá nhân” để nhận lấy “Bảo chứng tư pháp của Nhà nước”

Khi mất đi quyền “tự do bật máy ghi âm” tại phiên tòa, giới luật sư và các cơ quan truyền thông hoàn toàn có lý do chính đáng để lo ngại. Nỗi lo lớn nhất xoay quanh câu hỏi: Làm thế nào để đối chiếu, khiếu nại nếu Thư ký Tòa án ghi chép biên bản phiên tòa không đầy đủ, thiếu chính xác hoặc có sự cắt xén lời khai có lợi cho thân chủ?

Tuy nhiên, thay vì tiếc nuối một quyền tự do đã chính thức bị cơ quan lập pháp khép lại, giới luật sư cần chủ động chuyển hướng tư duy sang một góc độ sắc bén và mang tính chiến lược hơn: Đòi hỏi quyền tiếp cận bản ghi âm, ghi hình chính thức do chính Tòa án thực hiện.

Hãy nhìn thẳng vào thực tiễn tố tụng nhiều năm qua: Bản ghi âm do cá nhân luật sư tự thực hiện dẫu có đầy đủ đến đâu cũng hiếm khi được Hội đồng xét xử chấp nhận như một nguồn chứng cứ tuyệt đối để phản bác lại Biên bản phiên tòa. Lý do là bởi các tệp âm thanh cá nhân thường bị đánh giá là mang tính một chiều, dễ bị can thiệp kỹ thuật và thiếu tính nguyên vẹn, khách quan.

Điểm đột phá nhằm tháo gỡ điểm nghẽn này lại nằm ngay trong chính Thông tư 12. Theo quy định tại Điều 7 của Thông tư, Tòa án sẽ là chủ thể trực tiếp thực hiện việc ghi âm lời nói, ghi hình ảnh diễn biến phiên tòa để phục vụ các nhiệm vụ chuyên môn như rút kinh nghiệm, tổng kết thực tiễn và bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật. Quan trọng hơn, khoản 3 Điều 7 đã chính thức mở ra một cơ chế pháp lý vô cùng giá trị: Cung cấp kết quả ghi âm, ghi hình cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có yêu cầu khi đáp ứng đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật.

Sự dịch chuyển này mang ý nghĩa to lớn về mặt chứng cứ học. Nếu Tòa án đã chính thức nắm giữ việc ghi âm bằng hệ thống thiết bị chuyên dụng của Nhà nước, thì bản ghi âm đó không còn là “tài liệu tham khảo” mà chính thức trở thành một tài liệu tư pháp mang tính bảo chứng của cơ quan công quyền. Trách nhiệm ghi nhận và chứng minh tính khách quan của toàn bộ diễn biến phiên tòa giờ đây được chuyển giao hoàn toàn cho hệ thống Tòa án. Đánh đổi một chiếc máy ghi âm cá nhân nhỏ bé để nhận lấy một tệp dữ liệu âm thanh mang giá trị pháp lý tuyệt đối từ Nhà nước - đó là một sự đánh đổi có lợi cho quá trình đi tìm công lý.

3. Đề xuất: Đã đến lúc luật hóa “Quyền trích xuất dữ liệu âm thanh” trong tố tụng

Từ hệ quy chiếu mới này, thay vì tiếp tục xoáy sâu vào những tranh luận về việc “được hay không được tự ghi âm”, Liên đoàn Luật sư Việt Nam và cộng đồng những người hành nghề luật cần cất lên tiếng nói kiến nghị mạnh mẽ. Mục tiêu hiện tại là yêu cầu Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao và các cơ quan lập pháp sớm ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết nhằm “nội luật hóa” và hiện thực hóa cơ chế cung cấp thông tin tại Khoản 3 Điều 7 Thông tư 12. Cụ thể, cơ chế này cần xoay quanh ba trụ cột sau:

Thứ nhất, quy định bản ghi âm của Tòa án là một thành phần bắt buộc của hồ sơ vụ án: Không thể chỉ giới hạn việc ghi âm ở những phiên tòa “cần rút kinh nghiệm” hoặc “phục vụ đào tạo”. Việc ghi âm toàn bộ diễn biến phiên xử (từ lúc khai mạc đến khi tuyên án) phải được quy định là một thủ tục tố tụng mang tính bắt buộc đối với mọi vụ án hình sự, dân sự, hành chính. Bản ghi âm này phải được lưu trữ song song với Biên bản phiên tòa bằng văn bản.

Thứ hai, xác lập quyền tiếp cận đương nhiên của Luật sư và Đương sự: Luật sư tham gia tố tụng (người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp) phải có quyền làm đơn yêu cầu trích xuất, sao chụp (copy) tệp âm thanh này ngay sau khi kết thúc phiên tòa mà không gặp rào cản hành chính nào (chỉ trừ các vụ án xét xử kín liên quan đến bí mật quốc gia hoặc thuần phong mỹ tục). Việc tiếp cận dữ liệu này là điều kiện tiên quyết để luật sư đối chiếu lời khai, từ đó soạn thảo các bài bào chữa, đơn kháng cáo cho các cấp xét xử tiếp theo một cách chính xác nhất.

Thứ ba, quy định rõ “giá trị chứng minh ưu tiên” của bản ghi âm điện tử: Pháp luật tố tụng cần bổ sung quy định: Trong trường hợp có sự mâu thuẫn, sai lệch giữa Biên bản phiên tòa (do Thư ký ghi chép thủ công) và lời khai thực tế của những người tham gia tố tụng, thì bản ghi âm chính thức do Tòa án thực hiện sẽ là căn cứ pháp lý cao nhất và duy nhất để đính chính, sửa đổi Biên bản phiên tòa.

Kết luận

Sự ra đời của Thông tư 12 hoàn toàn không phải là một “bước lùi” của sự minh bạch tư pháp như nhiều người lầm tưởng. Đó là một bước chuyển mình tất yếu và đầy dứt khoát để nền tư pháp Việt Nam thích ứng với bối cảnh kỷ nguyên số - nơi ranh giới giữa giám sát công khai và sự tàn phá quyền riêng tư trên không gian mạng là vô cùng mỏng manh.

Đối với nghề luật sư, việc cất chiếc máy ghi âm cá nhân vào cặp hồ sơ không đồng nghĩa với việc chúng ta bị tước đi vũ khí giám sát. Ngược lại, quy định mới này đang mở ra một cánh cửa lớn, thúc đẩy chúng ta đòi hỏi một nền tư pháp điện tử chuyên nghiệp và thực chất hơn. Ở đó, mọi diễn biến tố tụng đều được Nhà nước ghi nhận một cách minh bạch bằng công nghệ, và Luật sư được trang bị quyền năng khai thác kho dữ liệu tư pháp ấy bằng những công cụ pháp lý hợp pháp, đàng hoàng và sắc bén nhất.