Điều kiện nộp tiền khi áp dụng án treo trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi): Góc nhìn từ nguyên tắc công bằng, bình đẳng trước pháp luật và kinh nghiệm quốc tế

1. Đặt vấn đề

1.1. Bối cảnh sửa đổi chính sách hình sự

Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) đang được xây dựng trong bối cảnh chính sách hình sự Việt Nam có sự chuyển hướng rõ rệt: giảm dần việc áp dụng hình phạt tù, mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền, đồng thời chú trọng mục tiêu giảm áp lực đối với hệ thống trại giam và tăng cường khả năng tái hòa nhập cộng đồng của người phạm tội [3; 7]. Xu hướng này phù hợp với tinh thần nhân đạo hóa pháp luật hình sự mà nhiều quốc gia đã và đang theo đuổi, đồng thời phản ánh yêu cầu thực tiễn về tối ưu hóa nguồn lực nhà nước trong công tác thi hành án hình sự [7].

​1.2. Nội dung mới của dự thảo

​Trong bối cảnh đó, một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo là việc mở rộng phạm vi áp dụng án treo đối với người bị xử phạt tù đến 5 năm, thay vì giới hạn ở mức 3 năm như quy định hiện hành [1, Điều 65; 3]. Điểm đặc biệt là, đối với nhóm được mở rộng này, việc hưởng án treo không chỉ phụ thuộc vào các căn cứ truyền thống như nhân thân, tình tiết giảm nhẹ [2], mà còn gắn với điều kiện người bị kết án phải nộp một khoản tiền để thay thế cho việc chấp hành hình phạt tù, cùng với thời gian thử thách được rút ngắn còn từ một đến hai năm [3]. Dự thảo cũng thiết kế cơ chế ràng buộc đi kèm: nếu người được hưởng án treo vi phạm nghĩa vụ trong thời gian thử thách từ hai lần trở lên, họ sẽ bị buộc phải chấp hành hình phạt tù đã tuyên [3].
 

1.3. Câu hỏi nghiên cứu

​Cơ chế mới này đặt ra hàng loạt vấn đề lý luận và thực tiễn cần được làm sáng tỏ. Trước hết, cần xác định liệu việc gắn điều kiện nộp tiền vào án treo có làm thay đổi bản chất pháp lý vốn có của chế định này hay không, hay đang hình thành một dạng chế tài lai chưa có vị trí rõ ràng trong hệ thống lý luận hình sự hiện hành. Thứ hai, cơ chế này đặt ra câu hỏi về khả năng bảo đảm nguyên tắc công bằng, khi cùng một mức tiền có thể tạo ra gánh nặng hoàn toàn khác nhau tùy theo khả năng tài chính của mỗi người. Thứ ba, vấn đề bình đẳng trước pháp luật cũng cần được xem xét, bởi giữa hai người phạm cùng một tội nhưng có điều kiện kinh tế khác nhau, kết quả thi hành hình phạt trên thực tế có thể rất khác biệt. Cuối cùng, cần đánh giá liệu chính sách này, nếu không được thiết kế cẩn trọng, có nguy cơ làm suy giảm niềm tin của xã hội vào tính công bằng của hệ thống tư pháp hình sự hay không. Để trả lời các câu hỏi trên, trước hết cần làm rõ bản chất pháp lý của cơ chế nộp tiền khi áp dụng án treo, xác định vị trí của chế định này trong tương quan với các chế định truyền thống của luật hình sự Việt Nam.

2. Bản chất pháp lý của cơ chế nộp tiền khi áp dụng án treo

​2.1. Bản chất pháp lý của án treo trong luật hình sự Việt Nam

​Theo lý luận hình sự truyền thống, án treo được xác định là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện, được áp dụng khi tòa án xét thấy không cần thiết phải buộc người phạm tội cách ly khỏi xã hội mà vẫn có thể đạt được mục đích của hình phạt [1, Điều 65; 4, tr. 312]. Về bản chất, án treo không phải là một loại hình phạt độc lập, mà là một cơ chế thi hành hình phạt tù theo hướng khoan hồng, dựa trên sự đánh giá toàn diện của tòa án về nhân thân người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và khả năng tự cải tạo mà không cần giam giữ [2; 4, tr. 314]. Hai chức năng cốt lõi của án treo là chức năng giáo dục, thông qua việc đặt người phạm tội vào một quá trình thử thách có giám sát trong môi trường xã hội bình thường, và chức năng phòng ngừa, thể hiện ở việc nếu người đó vi phạm nghĩa vụ hoặc tiếp tục phạm tội thì hình phạt tù đã tuyên sẽ được khôi phục hiệu lực thi hành [2; 4, tr. 315]. Như vậy, án treo gắn liền chặt chế với yếu tố nhân thân và hành vi trong tương lai của người phạm tội, chứ không gắn với một điều kiện vật chất nào.

​2.2. Điều kiện nộp tiền có làm thay đổi bản chất của án treo?

​Việc dự thảo bổ sung điều kiện nộp tiền như một điều kiện để được hưởng án treo đặt ra câu hỏi cốt lõi về việc liệu chế định này có còn giữ nguyên bản chất pháp lý truyền thống hay không [3]. Theo quan điểm ủng hộ, có thể cho rằng khoản tiền phải nộp không thay thế các căn cứ truyền thống để xem xét cho hưởng án treo như nhân thân, tính chất của hành vi phạm tội hay khả năng tự cải tạo, mà chỉ là một điều kiện bổ sung nhằm tăng cường trách nhiệm của người bị kết án [3]. Tuy nhiên, nếu phân tích trong mối quan hệ với các chế định hiện hành của luật hình sự Việt Nam thì cách lý giải trên chưa thật sự thuyết phục. Cơ chế được đề xuất không phải là hình phạt tiền theo nghĩa truyền thống, bởi khoản tiền này không được Tòa án tuyên như một hình phạt chính hoặc hình phạt bổ sung độc lập mà chỉ phát sinh như điều kiện để người bị kết án được hưởng án treo [1, Điều 35, Điều 65]. Cơ chế này cũng không phải là miễn chấp hành hình phạt theo nghĩa thông thường, bởi việc không phải chấp hành hình phạt tù không xuất phát hoàn toàn từ sự đánh giá về nhân thân và khả năng tự cải tạo mà còn phụ thuộc vào việc thực hiện một nghĩa vụ tài chính [2; 4, tr. 312]. Đồng thời, đây cũng không phải là cơ chế chuyển đổi hình phạt, bởi hình phạt tù vẫn tồn tại về mặt pháp lý và sẽ được buộc thi hành nếu người được hưởng án treo vi phạm nghĩa vụ trong thời gian thử thách [3]. Từ góc độ lý luận, một chế tài được coi là "lai" khi đồng thời kết hợp các đặc trưng cấu thành của từ hai chế định hình sự trở lên nhưng không thể được phân loại đầy đủ vào bất kỳ chế định truyền thống nào. Đối chiếu với tiêu chí này, cơ chế trong dự thảo hội tụ những dấu hiệu cơ bản của một chế tài lai [3]. Một mặt, bản án tù vẫn được tuyên và tiếp tục tồn tại như trong chế định án treo truyền thống; mặt khác, việc người bị kết án được miễn chấp hành hình phạt tù lại phụ thuộc vào việc thực hiện một nghĩa vụ tài chính như điều kiện phát sinh hiệu lực của cơ chế này [3]. Đồng thời, hình phạt tù vẫn có thể được khôi phục để thi hành nếu người được hưởng án treo vi phạm nghĩa vụ trong thời gian thử thách [3]. Sự kết hợp đồng thời giữa các yếu tố vốn thuộc những chế định khác nhau nhưng không hoàn toàn đồng nhất với bất kỳ chế định truyền thống nào cho thấy cơ chế được đề xuất không còn đơn thuần là sự mở rộng phạm vi áp dụng án treo [3]. Vì vậy, có cơ sở để nhận định rằng cơ chế nộp tiền khi áp dụng án treo trong dự thảo đang hình thành một thiết kế pháp lý có tính chất hỗn hợp, kết hợp đặc điểm của án treo, nghĩa vụ tài chính và cơ chế bảo đảm thi hành án [3]. Việc nhận diện đúng bản chất pháp lý của cơ chế này không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn là tiền đề để đánh giá tính tương thích của nó với các nguyên tắc công bằng, bình đẳng trước pháp luật và mục đích của hình phạt trong các phần tiếp theo của bài viết.

​2.3. Vị trí pháp lý đặc thù của cơ chế mới trong dự thảo

​Việc xác định vị trí pháp lý của cơ chế này càng trở nên cần thiết khi xem xét cách nó được thiết kế trong dự thảo [3]. Khác với án treo thông thường áp dụng cho mức phạt tù đến 3 năm với thời gian thử thách từ 1 đến 5 năm [1, Điều 65; 2], cơ chế mới chỉ áp dụng riêng cho khung hình phạt tù trên 3 năm đến không quá 5 năm, đi kèm thời gian thử thách được rút ngắn đáng kể, chỉ từ 1 đến 2 năm [3]. Sự khác biệt về khung áp dụng và thời hạn thử thách cho thấy đây không phải là một sự nới rộng đơn thuần của án treo hiện hành, mà là một chế định gần như song song, được thiết kế với logic riêng [3]. Đồng thời, dự thảo cũng xây dựng một cơ chế giám sát và chế tài đi kèm khá chặt chẽ: nếu người được hưởng án treo có tiến bộ, thời gian thử thách có thể được rút ngắn; nếu vi phạm nghĩa vụ từ hai lần trở lên, người đó buộc phải chấp hành hình phạt tù đã tuyên; nếu tiếp tục phạm tội mới trong thời gian thử thách, hình phạt sẽ được tổng hợp với bản án mới [3]. Sự tồn tại của các cơ chế này cho thấy nhà làm luật không có ý định biến khoản tiền nộp thành điều kiện đủ và duy nhất để được hưởng án treo, mà vẫn đặt nó trong một tổng thể các ràng buộc pháp lý nhằm bảo đảm mục đích giáo dục và phòng ngừa [3]. Nói cách khác, đây không phải là cơ chế cho phép "mua án treo" theo nghĩa đơn giản hóa, nhưng đồng thời cũng chưa hoàn toàn là án treo theo nghĩa truyền thống, mà là một hình thái trung gian, mang tính thử nghiệm chính sách, cần được đánh giá thận trọng dưới góc độ các nguyên tắc nền tảng của luật hình sự [3]. Việc nhận diện rõ bản chất lai và vị trí đặc thù của cơ chế này là cơ sở cần thiết để tiếp tục xem xét liệu nó có đáp ứng được các nguyên tắc công bằng, bình đẳng trước pháp luật và mục đích của hình phạt hay không, nội dung sẽ được phân tích cụ thể ở phần tiếp theo.

3. Đánh giá dưới góc nhìn nguyên tắc luật hình sự

​3.1. Nguyên tắc công bằng

​Nguyên tắc công bằng trong luật hình sự đòi hỏi hình phạt phải tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, đồng thời phải tạo ra một mức độ tác động tương đương đối với những người ở hoàn cảnh tương tự [6]. Xét theo công bằng hình thức, cơ chế nộp tiền có vẻ trung lập, bởi mọi người thuộc diện áp dụng đều phải đáp ứng cùng một điều kiện là nộp một khoản tiền nhất định để được hưởng án treo [3]. Tuy nhiên, công bằng thực chất lại đòi hỏi phải xem xét tác động thực tế của điều kiện đó đối với từng cá nhân cụ thể [6]. Một mức tiền cố định, dù được ấn định thống nhất cho cùng một loại tội danh hoặc khung hình phạt, sẽ tạo ra gánh nặng hoàn toàn khác nhau tùy theo khả năng tài chính của người bị kết án: với người có điều kiện kinh tế dư dả, khoản tiền này có thể chỉ là một chi phí không đáng kể, trong khi với người có thu nhập thấp, đó có thể là gánh nặng vượt quá khả năng chi trả [6]. Nếu hình phạt được thiết kế theo hướng một mức tiền đồng nhất áp dụng cho mọi đối tượng, thì về bản chất, mức độ "trừng phạt" thực tế mà mỗi người phải gánh chịu sẽ không tương đương nhau, dù hình thức áp dụng là giống nhau. Đây chính là điểm cần được cân nhắc kỹ trong quá trình thiết kế chi tiết của chính sách.

​3.2. Bình đẳng trước pháp luật

​Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật trong lĩnh vực hình sự không chỉ đòi hỏi mọi công dân được áp dụng cùng một hệ thống quy phạm pháp luật, mà còn đòi hỏi kết quả áp dụng pháp luật trên thực tế không bị chi phối bởi các yếu tố ngoài tội phạm, như địa vị kinh tế - xã hội [6]. Giả định hai người cùng phạm một tội danh, với mức hình phạt tù được tuyên như nhau, nằm trong khung được áp dụng cơ chế mới: nếu một người có khả năng nộp tiền còn người kia không có khả năng, thì kết quả thi hành án giữa họ sẽ hoàn toàn khác biệt, một người được hưởng án treo và tái hòa nhập cộng đồng ngay, người còn lại phải chấp hành hình phạt tù giam [3]. Sự khác biệt này không xuất phát từ mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội hay từ nhân thân, thái độ cải tạo, mà xuất phát thuần túy từ khả năng tài chính, một yếu tố nằm ngoài các căn cứ truyền thống để đánh giá trách nhiệm hình sự [1, Điều 65; 2]. Đây là điểm mà những người phản biện chính sách có cơ sở để lo ngại về nguy cơ tạo ra sự phân hóa trong việc thực thi công lý hình sự giữa các nhóm xã hội có điều kiện kinh tế khác nhau, dù về mặt quy phạm, pháp luật không hề phân biệt đối xử [6].

​3.3. Mục đích của hình phạt

​Xét dưới góc độ mục đích của hình phạt, cơ chế mới cần được đánh giá trên cả bốn phương diện: trừng trị, giáo dục, phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung [4, tr. 142]. Về mục đích trừng trị, nếu khoản tiền nộp không được xác định dựa trên khả năng kinh tế thực tế của người phạm tội mà chỉ dựa trên khung hình phạt, thì mức độ trừng trị mà chính sách này mang lại sẽ không đồng đều, làm suy giảm ý nghĩa răn đe đối với những người có tiềm lực tài chính lớn [6]. Về mục đích giáo dục và phòng ngừa riêng, cơ chế thời gian thử thách kèm nghĩa vụ giám sát vẫn được duy trì, nên về nguyên tắc, mục đích này không bị loại bỏ hoàn toàn, miễn là công tác giám sát trong thời gian thử thách được thực hiện nghiêm túc [2]. Tuy nhiên, về mục đích phòng ngừa chung, tồn tại một nguy cơ đáng lưu ý: nếu xã hội nhận thức rằng hình phạt tù có thể được "hoán đổi" bằng tiền, thì hiệu quả răn đe chung của pháp luật hình sự đối với nhóm tội phạm có động cơ vụ lợi, đặc biệt là tội phạm kinh tế và chức vụ, có thể bị suy giảm, khi hình phạt bị nhìn nhận như một loại chi phí có thể tính toán và chi trả trước, hơn là một hậu quả pháp lý nghiêm khắc cần phải tránh [5].

​3.4. Tác động đối với niềm tin vào công lý

​Bên cạnh các yếu tố kỹ thuật pháp lý, cơ chế này còn cần được xem xét ở tầm mức rộng hơn: tác động đối với niềm tin của xã hội vào tính công bằng của hệ thống tư pháp hình sự [6]. Một chính sách hình sự, dù được thiết kế hợp lý về mặt kỹ thuật, chỉ có thể phát huy hiệu quả thực tế khi được xã hội thừa nhận là công bằng và chính danh. Nếu công chúng có cảm nhận rằng những người có điều kiện kinh tế tốt hơn có thể tránh được việc chấp hành hình phạt tù bằng cách nộp tiền, trong khi những người khác không có lựa chọn tương tự, thì niềm tin vào sự nghiêm minh và bình đẳng của pháp luật hình sự có nguy cơ bị xói mòn, bất kể ý định ban đầu của nhà làm luật là gì [6]. Do đó, tính chính danh xã hội của chính sách cần được coi là một tiêu chí đánh giá độc lập, không thể thay thế bằng các lập luận thuần túy về hiệu quả kinh tế hay quản lý nhà nước.

​3.5. Phản biện luận điểm kinh tế và chính sách hình sự của cơ quan soạn thảo

​Cơ quan soạn thảo và một số ý kiến ủng hộ lập luận rằng cơ chế nộp tiền phù hợp với xu hướng chính sách hình sự hiện đại — giảm hình phạt tù, mở rộng hình phạt tiền — đồng thời mang lại lợi ích thiết thực về giảm chi phí giam giữ và tăng nguồn thu ngân sách, nhất là với nhóm tội phạm kinh tế, chức vụ không có yếu tố tham nhũng, nơi mục tiêu khôi phục nguyên trạng và bồi thường thiệt hại được ưu tiên hơn cách ly xã hội [3]. Đây là lập luận có cơ sở thực tiễn, không thể bác bỏ đơn giản. Tuy nhiên, hiệu quả kinh tế và hiệu quả quản lý nhà nước không đồng nghĩa với việc bảo đảm công bằng, bình đẳng trong áp dụng pháp luật hình sự [6]. Một chính sách có thể mang lại lợi ích ngân sách rõ ràng nhưng vẫn vi phạm các nguyên tắc nền tảng của luật hình sự nếu thiếu cơ chế bảo đảm đi kèm. Tương tự, việc phù hợp với xu hướng chung của chính sách hình sự hiện đại không tự nó tạo ra tính chính danh pháp lý, bởi tính chính danh còn phụ thuộc vào khả năng bảo đảm công bằng cho mọi chủ thể chịu sự điều chỉnh [6]. Vì vậy, lập luận kinh tế và quản lý nhà nước nên được xem là căn cứ chính đáng để cân nhắc mở rộng các biện pháp thay thế giam giữ, chứ không thể dùng để miễn trừ yêu cầu thiết kế cơ chế bảo đảm công bằng đi kèm [7]. Từ đó có thể thấy tính hai mặt của cơ chế nộp tiền: vừa có cơ sở thực tiễn và xu hướng chính sách hỗ trợ, vừa tiềm ẩn rủi ro về công bằng, bình đẳng và niềm tin xã hội nếu thiếu cơ chế bảo đảm phù hợp [3]. Đây là cơ sở để tiếp tục xem xét kinh nghiệm quốc tế trong việc kết hợp biện pháp thay thế giam giữ với yêu cầu công bằng kinh tế - xã hội ở phần tiếp theo.

4. Kinh nghiệm quốc tế

​4.1. Kinh nghiệm của Cộng hoà Pháp

​Trong hệ thống pháp luật hình sự của Pháp, án treo được áp dụng đối với các bản án tù có thời hạn tương đối cao hơn so với nhiều quốc gia khác, kèm theo các biện pháp quản chế và giám sát chặt chẽ trong thời gian thử thách [8]. Người được hưởng án treo tại Pháp có thể phải tuân thủ nhiều nghĩa vụ cụ thể, từ trình diện định kỳ, cư trú theo địa chỉ xác định, đến các hình thức giám sát bằng thiết bị điện tử trong những trường hợp cần thiết [8]. Đáng chú ý là, dù mức hình phạt tù được xem xét cho hưởng án treo có thể lên đến 5 năm, hệ thống này không gắn việc hưởng án treo với bất kỳ điều kiện nộp tiền thay thế nào [8]. Nói cách khác, việc mở rộng phạm vi áp dụng án treo trong pháp luật Pháp được thực hiện thông qua việc siết chặt các nghĩa vụ giám sát và tuân thủ trong thời gian thử thách, chứ không thông qua yếu tố tài chính [8]. Đây là điểm khác biệt căn bản cần được lưu ý khi so sánh với đề xuất trong dự thảo, bởi việc mức tù được xem xét cho hưởng án treo giống nhau không có nghĩa là hai hệ thống có cùng cơ chế vận hành hay cùng logic công bằng [3; 8].

​4.2. Kinh nghiệm của Cộng hoà liên bang Đức và Bắc Âu

Trong khi đó, kinh nghiệm của Đức và các quốc gia Bắc Âu lại tiếp cận vấn đề công bằng kinh tế trong hình phạt tiền theo một hướng khác, thông qua mô hình phạt tiền theo ngày thu nhập [9]. Theo mô hình này, thay vì ấn định một khoản tiền cố định áp dụng chung cho mọi người phạm cùng một tội danh, mức phạt được xác định dựa trên số đơn vị ngày phạt tương ứng với tính chất, mức độ của hành vi phạm tội, sau đó giá trị của mỗi đơn vị ngày phạt được tính toán dựa trên thu nhập thực tế của người bị kết án [9; 10]. Cách thiết kế này bảo đảm rằng, dù mức thu nhập của mỗi người khác nhau, tổng mức độ tác động tài chính mà hình phạt tạo ra đối với họ tương đối tương đồng về mặt tỷ lệ, qua đó vừa giữ được tính công bằng thực chất, vừa không làm suy giảm hiệu quả răn đe của hình phạt tiền đối với những người có điều kiện kinh tế tốt hơn [9; 10]. Điểm mấu chốt trong mô hình này là sự tách bạch giữa việc xác định tính chất, mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội, được thể hiện qua số đơn vị ngày phạt, và việc xác định giá trị tài chính cụ thể của mỗi đơn vị, được tính toán dựa trên hoàn cảnh kinh tế cá nhân [9; 10].

​4.3. Bài học cho Việt Nam

​Kinh nghiệm của Pháp và Đức/Bắc Âu cho thấy hai bài học không nên bị đánh đồng. Thứ nhất, việc Pháp cho hưởng án treo với mức tù đến 5 năm không thể được viện dẫn như căn cứ để sao chép ngưỡng này vào dự thảo Việt Nam, bởi kết quả áp dụng giống nhau về con số không đồng nghĩa với cùng logic vận hành: Pháp mở rộng án treo bằng cách siết chặt giám sát, không bằng điều kiện tài chính [3; 8]. Thứ hai, nếu Việt Nam vẫn giữ hướng gắn án treo với nghĩa vụ nộp tiền, thì điều cần tiếp thu không phải là hình thức "nộp tiền để hưởng án treo" một cách chung chung, mà là triết lý công bằng kinh tế đằng sau mô hình phạt theo ngày thu nhập của Đức và Bắc Âu: mức tiền phải gắn với khả năng tài chính thực tế của từng cá nhân, không thể là một con số cố định áp dụng đồng loạt cho mọi người trong cùng khung hình phạt [9; 10]. Đây là điều kiện tiên quyết để cơ chế mới, nếu được thông qua, vừa đạt mục tiêu giảm tải trại giam và tăng nguồn thu ngân sách, vừa không xâm phạm nguyên tắc công bằng và bình đẳng trước pháp luật đã phân tích ở phần trước [3; 6]. Trên cơ sở đó, phần tiếp theo sẽ đề xuất các phương án hoàn thiện cụ thể đối với quy định về điều kiện nộp tiền khi áp dụng án treo trong dự thảo Bộ luật Hình sự.

5. Kiến nghị hoàn thiện

​Trên cơ sở phân tích bản chất pháp lý của cơ chế nộp tiền khi áp dụng án treo, các nguyên tắc công bằng, bình đẳng trước pháp luật và kinh nghiệm quốc tế, bài viết đề xuất hai phương án hoàn thiện đối với quy định trong dự thảo Bộ luật Hình sự [3].

​Phương án 1:

​Phương án thứ nhất là không bổ sung điều kiện nộp tiền như một điều kiện độc lập để được hưởng án treo đối với người bị phạt tù trên 3 năm đến 5 năm [3]. Theo hướng này, nếu mở rộng phạm vi áp dụng án treo thì vẫn nên dựa trên các tiêu chí truyền thống như tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội và khả năng tự cải tạo mà không cần bổ sung điều kiện tài chính [1, Điều 65; 2]. Cách tiếp cận này bảo đảm giữ nguyên bản chất pháp lý của chế định án treo [4, tr. 312], đồng thời tránh nguy cơ làm phát sinh sự khác biệt trong kết quả thi hành án do điều kiện kinh tế của người bị kết án [6].

​Phương án 2:

​Trong trường hợp nhà làm luật vẫn lựa chọn duy trì cơ chế nộp tiền khi áp dụng án treo, quy định này cần được thiết kế theo hướng hạn chế tối đa những rủi ro đối với nguyên tắc công bằng và bình đẳng trước pháp luật [3; 6]. Thứ nhất, phạm vi áp dụng cần được giới hạn đối với những nhóm tội phạm mà mục tiêu cải tạo ngoài xã hội được đánh giá là phù hợp, đặc biệt là các tội phạm kinh tế hoặc chức vụ không gắn với tham nhũng và không gây thiệt hại nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe con người, tránh mở rộng sang các nhóm tội phạm mà yêu cầu cách ly người phạm tội vẫn giữ vai trò chủ đạo [7]. Thứ hai, nghĩa vụ tài chính không nên được xác định theo một mức tiền cố định, mà cần tính đến khả năng kinh tế của người bị kết án [6]. Kinh nghiệm về mô hình phạt tiền theo ngày thu nhập của Đức và một số quốc gia Bắc Âu cho thấy việc lượng hóa nghĩa vụ tài chính trên cơ sở điều kiện kinh tế của từng cá nhân có thể góp phần bảo đảm công bằng thực chất mà vẫn duy trì hiệu quả răn đe của chính sách [9; 10]. Thứ ba, cơ chế thu hồi án treo khi người được hưởng không tuân thủ nghĩa vụ trong thời gian thử thách cần được quy định và áp dụng chặt chẽ, nhằm bảo đảm rằng việc nộp tiền không làm suy giảm bản chất giáo dục và phòng ngừa của án treo, cũng như không tạo ra nhận thức rằng hình phạt tù có thể được thay thế đơn thuần bằng nghĩa vụ tài chính [2; 3]. So sánh hai phương án cho thấy, phương án thứ nhất bảo đảm tốt hơn tính thống nhất của chế định án treo và các nguyên tắc nền tảng của luật hình sự [1; 4]. Tuy nhiên, nếu nhà làm luật vẫn quyết định duy trì cơ chế mới nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách chính sách hình sự, thì phương án thứ hai chỉ có thể đạt được tính chính danh khi được thiết kế với phạm vi áp dụng hợp lý, cơ chế xác định nghĩa vụ tài chính bảo đảm công bằng và chế độ giám sát đủ chặt chẽ trong quá trình thi hành [3; 6].

Kết luận

​Bài viết cho thấy xu hướng giảm dần hình phạt tù và mở rộng phạm vi áp dụng án treo phù hợp với định hướng cải cách tư pháp hình sự hiện đại và yêu cầu tăng cường tái hòa nhập xã hội của người phạm tội [7]. Tuy nhiên, việc bổ sung điều kiện nộp tiền để được hưởng án treo theo dự thảo Bộ luật Hình sự không chỉ mở rộng phạm vi áp dụng án treo mà còn làm xuất hiện một cơ chế có bản chất pháp lý khác với chế định án treo truyền thống [3]. Từ góc độ lý luận, đây là một dạng chế tài lai cần được đánh giá thận trọng trước khi được thể chế hóa [3]. Trên cơ sở phân tích các nguyên tắc công bằng, bình đẳng trước pháp luật, mục đích của hình phạt và kinh nghiệm của một số quốc gia, bài viết cho rằng việc mở rộng án treo không nhất thiết phải gắn với điều kiện nộp tiền như một tiêu chí độc lập để được hưởng chế định này [6; 8]. Điều quan trọng là xây dựng các tiêu chí lựa chọn đối tượng phù hợp và cơ chế giám sát hiệu quả nhằm bảo đảm mục tiêu cải tạo, phòng ngừa và tái hòa nhập xã hội mà không làm thay đổi bản chất của án treo [2; 7]. Vì vậy, hoàn thiện pháp luật về án treo cần hướng tới sự cân bằng giữa yêu cầu đổi mới chính sách hình sự và việc bảo đảm các nguyên tắc nền tảng của luật hình sự [3]. Chỉ trên cơ sở đó, chính sách mở rộng án treo mới có thể đạt được hiệu quả thực tiễn, đồng thời duy trì tính công bằng, tính chính danh và sự đồng thuận xã hội trong quá trình thực thi pháp luật [6].

Danh mục tài liệu tham khảo

[1] Quốc hội, Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH ngày 15/9/2025 của Văn phòng Quốc hội hợp nhất Bộ luật Hình sự.

​[2] Tòa án nhân dân tối cao (2018), Nghị quyết số 02/2018/NQ-HĐTP ngày 15/5/2018 hướng dẫn áp dụng Điều 65 của Bộ luật Hình sự về án treo.

​[3] Ban Soạn thảo Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Tờ trình về việc xây dựng Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi).

​[4] Trường Đại học Luật Hà Nội (2021), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam (Phần chung), NXB Công an nhân dân.

​[5] Nguyễn Ngọc Hòa (2019), "Hình phạt tiền trong luật hình sự Việt Nam và một số định hướng hoàn thiện", Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 18 (394).

​[6] Lê Thị Sơn (2020), "Nguyên tắc công bằng và bình đẳng trong tư pháp hình sự Việt Nam", Tạp chí Khoa học Pháp lý Việt Nam, số 04 (134).

​[7] United Nations Office on Drugs and Crime - UNODC (2018), Criminal Justice Assessment Toolkit: Alternatives to Imprisonment.

​[8] French Republic, Code pénal (Légifrance) - Các điều khoản về "Le sursis simple" và "Le sursis probatoire".

​[9] Hans-Jörg Albrecht (2018), "The Day-Fine System in Germany: Overview and Current Practices", Federal Sentencing Reporter, Vol. 30, No. 4-5.

​[10] Harvard Law School / Criminal Justice Policy Program (2020), The Limits of Fairer Fines: Lessons from Germany’s Day-Fine System, HLS Policy Report.