Cần thống nhất nhận thức về định tội “Sử dụng trái phép vũ khí quân dụng” trong trường hợp dùng dao có tính sát thương cao xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người

Điểm mới quan trọng không nằm ở việc hình sự hóa dao dùng trong sinh hoạt, lao động, sản xuất thông thường, mà nằm ở cơ chế “định danh pháp lý” có điều kiện: một công cụ vốn có tính lưỡng dụng chỉ được đặt trong phạm vi “vũ khí quân dụng” khi được sử dụng với “mục đích” xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật. Bài viết phân tích lịch sử quy phạm trước và sau Luật số 42/2024/QH15; làm rõ quan hệ giữa luật chuyên ngành về quản lý vũ khí với Điều 304 Bộ luật Hình sự; phân biệt định danh kỹ thuật và định danh pháp lý; xác định điều kiện áp dụng đối với nhánh hành vi sử dụng trái phép vũ khí quân dụng; đồng thời bình luận các cách hiểu chưa thống nhất trong thực tiễn về “chồng lấn cấu thành”, “hấp thụ tội danh”, nguy cơ tính trùng hậu quả, cơ chế khởi tố theo yêu cầu bị hại và quan hệ giữa Điều 304 với các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe.  

1. Đặt vấn đề

Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ năm 2024, Luật số 42/2024/QH15, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2025, đã tạo ra một bước chuyển quan trọng trong chính sách quản lý đối với các công cụ có khả năng bị sử dụng vào mục đích bạo lực. Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất là quy định về “dao có tính sát thương cao” trong mối liên hệ với khái niệm “vũ khí quân dụng”, vũ khí thô sơ và trạng thái sử dụng hợp pháp trong đời sống hằng ngày.

Trong phạm vi bài viết này, cụm từ “Sử dụng trái phép vũ khí quân dụng” được dùng để chỉ nhánh hành vi “sử dụng trái phép vũ khí quân dụng” trong tội danh được quy định tại Điều 304 Bộ luật Hình sự, không nhằm thay thế tên đầy đủ của tội danh tại điều luật này.

Vấn đề đặt ra là: khi một người sử dụng dao thuộc nhóm “dao có tính sát thương cao” để xâm phạm tính mạng, sức khỏe người khác trái pháp luật, hành vi đó chỉ bị xem xét trong phạm vi các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe như Điều 123 hoặc Điều 134 Bộ luật Hình sự, hay còn có thể đồng thời đặt ra trách nhiệm hình sự về hành vi “sử dụng trái phép vũ khí quân dụng” theo Điều 304 Bộ luật Hình sự?

Đây không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật định tội trong một vài tình huống cụ thể. Đằng sau nó là quan hệ giữa luật chuyên ngành và Bộ luật Hình sự; giữa “đặc tính vật lý” của công cụ và “địa vị pháp lý” của công cụ; giữa một hành vi khách quan với nhiều khách thể bị xâm phạm; giữa yêu cầu phòng ngừa, răn đe tội phạm bạo lực và nguyên tắc không mở rộng trách nhiệm hình sự một cách tùy tiện.

Trong thực tiễn trao đổi nghiệp vụ hiện nay, vẫn tồn tại nhiều cách hiểu khác nhau. Có ý kiến cho rằng nếu dao vốn là vật dụng sinh hoạt, lao động, sản xuất, không được “chuẩn bị từ đầu” để gây án hoặc “không bị cải tạo”, thì không nên xử lý theo Điều 304 Bộ luật Hình sự. Có ý kiến khác lại cho rằng dao “chỉ là phương tiện” của tội giết người hoặc cố ý gây thương tích; nếu tiếp tục xử lý về hành vi sử dụng trái phép vũ khí quân dụng sẽ trở thành xử lý hai lần đối với cùng một hành vi. Cũng có quan điểm xuất phát từ kết luận giám định: nếu vật chứng chỉ được xác định là “dao có tính sát thương cao” mà không được giám định viên gọi tên là “vũ khí quân dụng”, thì không có căn cứ áp dụng Điều 304 Bộ luật Hình sự.

Gần đây, một số trao đổi nghiệp vụ còn đặt ra các vướng mắc sâu hơn: Liệu “chồng lấn cấu thành” có đồng nghĩa với việc phải “hấp thụ” Điều 304 vào tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe; liệu có thể vận dụng logic của tình huống về quan hệ giữa Điều 306 và Điều 318 Bộ luật Hình sự để loại trừ Điều 304 trong quan hệ với Điều 123 hoặc Điều 134; liệu hậu quả chết người hoặc hậu quả thương tích có “bị tính trùng” khi vừa xử lý tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, vừa xem xét Điều 304; và liệu việc “khởi tố theo yêu cầu bị hại” có bị vô hiệu hóa nếu cơ quan tiến hành tố tụng tiếp tục xem xét tội danh bảo vệ lợi ích công. Những vấn đề này cần được phân tích trong một chỉnh thể khoa học, không nhằm tranh luận với cá nhân hay bài viết cụ thể nào, mà nhằm làm rõ bản chất của quy phạm mới, từ đó thống nhất nhận thức áp dụng pháp luật.

2. Lịch sử quy phạm: từ giới hạn của pháp luật cũ đến yêu cầu nhận thức mới

2.1. Trước ngày 01/01/2025: dao chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ “phương tiện phạm tội” hoặc “hung khí nguy hiểm”

Trước khi Luật số 42/2024/QH15 có hiệu lực, cơ sở pháp lý trực tiếp trong lĩnh vực quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ là Luật số 14/2017/QH14, đã được sửa đổi, bổ sung. Trong khuôn khổ pháp luật cũ, khái niệm “vũ khí quân dụng” chủ yếu gắn với các loại vũ khí được trang bị, quản lý, sử dụng theo chế độ đặc biệt, hoặc các vũ khí khác có tính năng, tác dụng, khả năng gây sát thương tương tự với nhóm vũ khí được luật định. Dao thông thường hoặc dao có khả năng gây sát thương chưa được thiết kế thành một nhóm công cụ có thể được định danh là vũ khí quân dụng theo cơ chế “khi sử dụng với mục đích xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật” như quy định hiện hành.

Vì vậy, trong phần lớn vụ án xảy ra trước thời điểm Luật số 42/2024/QH15 có hiệu lực, khi người phạm tội dùng dao để tấn công người khác, dao thường được xem xét chủ yếu dưới tư cách là “phương tiện phạm tội, hung khí nguy hiểm” hoặc căn cứ phản ánh “tính chất, mức độ nguy hiểm” của hành vi. Cách tiếp cận đó phù hợp với khuôn khổ pháp luật tại thời điểm cũ, nhưng cũng cho thấy một giới hạn lịch sử: hành vi sử dụng “dao có tính sát thương cao” trong các vụ bạo lực nghiêm trọng chủ yếu được “hấp thụ” trong tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, trong khi nguy cơ xâm hại đến trật tự quản lý vũ khí và an toàn xã hội chưa có một cơ chế định danh trực tiếp, rõ ràng đối với dao có tính sát thương cao dựa trên “mục đích sử dụng”.

Cần nói thận trọng rằng pháp luật cũ không hoàn toàn bỏ ngỏ mọi trường hợp công cụ tự chế hoặc công cụ có tính năng, tác dụng “tương tự” vũ khí quân dụng. Tuy nhiên, điểm khác biệt căn bản là pháp luật cũ chưa thiết lập một cơ chế riêng, minh thị và có điều kiện đối với “dao có tính sát thương cao” như Luật số 42/2024/QH15. Do đó, nếu tiếp tục dùng lối tư duy của giai đoạn cũ để giải thích quy định mới, thì rất dễ kéo quy phạm mới trở lại phạm vi điều chỉnh cũ, làm mất ý nghĩa chính sách của đạo luật mới đã có hiệu lực thi hành.

2.2. Luật số 42/2024/QH15 và cơ chế quản lý dao có tính sát thương cao theo “mục đích sử dụng”

Điểm d khoản 2 Điều 2 Luật số 42/2024/QH15 quy định “vũ khí quân dụng” bao gồm: súng săn, vũ khí thô sơ, vũ khí thể thao và “dao có tính sát thương cao” quy định tại khoản 6 Điều này khi được sử dụng với “mục đích” xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật. Khoản 6 Điều 2 xác định dao có tính sát thương cao là dao sắc, dao nhọn thuộc danh mục do Bộ trưởng Bộ Công an ban hành.

Cấu trúc này thể hiện một kỹ thuật lập pháp đáng chú ý: đạo luật không định danh dao có tính sát thương cao là “vũ khí quân dụng” trong mọi hoàn cảnh, mà đặt ra một cơ chế định danh theo điều kiện. Điều kiện đó gồm hai lớp: một là “tiền đề kỹ thuật” của công cụ; hai là “mục đích sử dụng cụ thể” trong hành vi. Chỉ khi hai lớp này gặp nhau trong một tình huống trái pháp luật, công cụ mới được đặt vào phạm vi “vũ khí quân dụng” theo điểm d khoản 2 Điều 2.

Cách thiết kế này đồng thời giải quyết được hai yêu cầu tưởng như đối lập. Một mặt, pháp luật không “hình sự hóa” việc sử dụng dao trong lao động, sản xuất, sinh hoạt thông thường. Mặt khác, khi “dao có tính sát thương cao” bị sử dụng để xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật, pháp luật có cơ sở để nhìn nhận hành vi không chỉ ở bình diện xâm phạm “thân thể, tính mạng”, mà còn ở bình diện xâm phạm “chế độ quản lý” công cụ nguy hiểm, trật tự và an toàn xã hội.

Từ cấu trúc của Điều 2 Luật số 42/2024/QH15, có thể nhận diện 03 trạng thái pháp lý khác nhau của “dao có tính sát thương cao” gắn với mục đích sử dụng: sử dụng trong lao động, sản xuất, sinh hoạt hằng ngày thì không bị quy định là vũ khí; sử dụng vào một số mục đích vi phạm pháp luật khác thì có thể được xem xét trong phạm vi vũ khí thô sơ nếu thỏa mãn điều kiện luật định; sử dụng với mục đích xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật thì được đặt trong phạm vi “vũ khí quân dụng” theo điểm d khoản 2 Điều 2.

Như vậy, điểm mới của Luật số 42/2024/QH15 không phải là “mọi con dao đều là vũ khí quân dụng”, mà là “một con dao thuộc nhóm dao có tính sát thương cao có thể được định danh là vũ khí quân dụng trong một trạng thái sử dụng pháp lý đặc biệt”. Đây là điểm cần được nắm chắc khi định tội danh.

3. Cấu trúc pháp lý của điểm d khoản 2 Điều 2 Luật số 42/2024/QH15

3.1. Sự kết hợp giữa “thuộc tính kỹ thuật” và “mục đích sử dụng”

Điểm d khoản 2 Điều 2 Luật số 42/2024/QH15 không chỉ là một quy định định nghĩa. Đây là quy phạm có ý nghĩa tiền đề cho việc xác định đối tượng tác động trong các tội liên quan đến vũ khí quân dụng, trong đó có Điều 304 Bộ luật Hình sự. Quy phạm này vận hành bằng sự kết hợp giữa thuộc tính kỹ thuật và mục đích sử dụng.

Thuộc tính kỹ thuật trả lời câu hỏi: vật chứng có phải là “dao có tính sát thương cao” theo khoản 6 Điều 2 và danh mục do Bộ trưởng Bộ Công an ban hành hay không. Mục đích sử dụng trả lời câu hỏi: tại thời điểm thực hiện hành vi, công cụ đó có được sử dụng với “mục đích” xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật hay không. Nếu thiếu một trong hai yếu tố này, không thể máy móc kết luận công cụ thuộc trường hợp “vũ khí quân dụng” theo điểm d khoản 2 Điều 2.

Từ cách hiểu này, có ý kiến cho rằng: chỉ trường hợp “dao được chuẩn bị từ trước” hoặc “dao đã bị cải tạo” mới có thể đặt vấn đề xử lý theo Điều 304 Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, cách tiếp cận đó chưa thật sự phù hợp với cấu trúc của điểm d khoản 2 Điều 2 Luật số 42/2024/QH15, bởi quy phạm này hoàn toàn không ràng buộc điều kiện về “mục đích sở hữu ban đầu” hoặc việc “công cụ đã bị cải tạo”, mà đặt điều kiện vào trạng thái sử dụng cụ thể: công cụ đó được sử dụng với “mục đích” xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật.

“Mục đích ban đầu khi mua, cất giữ hoặc sở hữu dao” và “mục đích sử dụng dao tại thời điểm thực hiện hành vi” là hai vấn đề khác nhau. Một công cụ có thể xuất hiện hợp pháp trong đời sống với công năng sinh hoạt, lao động, sản xuất, nhưng khi được vận hành vào “mục đích xâm phạm tính mạng, sức khỏe người khác” trái pháp luật, thì pháp luật có thể gắn cho nó một “địa vị pháp lý” khác. Luật số 42/2024/QH15 đã lựa chọn chính phương pháp định danh này.

Nếu nhà làm luật muốn giới hạn trách nhiệm hình sự chỉ đối với “dao được chuẩn bị từ trước” để gây án hoặc “dao đã bị cải tạo”, thì điều luật đã hoàn toàn có thể được thiết kế bằng những cụm từ như vậy. Việc điều luật không đặt ra các điều kiện đó là một dữ kiện lập pháp phải được tôn trọng, tuân thủ. Trong giải thích pháp luật hình sự, không thể vì lo ngại chính sách mà tự bổ sung điều kiện ngoài luật, làm thu hẹp phạm vi điều chỉnh của một quy phạm đã có hiệu lực.

3.2. Không hình sự hóa trạng thái sinh hoạt, nhưng cũng không được vô hiệu hóa trạng thái sử dụng trái pháp luật

Một “lo ngại” thường được nêu ra là: nếu coi “dao có tính sát thương cao” là vũ khí quân dụng khi dùng để xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người thì có làm cho mọi người dân sử dụng dao trong sinh hoạt hằng ngày đều rơi vào nguy cơ bị xử lý hay không. Lo ngại này cần được giải thích rành mạch.

Câu trả lời là không. Điểm d khoản 2 Điều 2 không tách công cụ ra khỏi bối cảnh sử dụng. Dao dùng trong sinh hoạt, lao động, sản xuất hợp pháp vẫn là vật dụng trong đời sống. Pháp luật không đặt người dân vào tình trạng bất định chỉ vì họ có hoặc sử dụng dao trong những hoạt động hợp pháp. Điều bị pháp luật hình sự đặt ra ở đây là hành vi sử dụng “dao có tính sát thương cao” vào “mục đích xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người” trái pháp luật.

Ngược lại, cũng không thể vì dao có công năng sinh hoạt mà phủ nhận mọi địa vị pháp lý đặc biệt của nó khi bị sử dụng vào “mục đích” xâm phạm tính mạng, sức khỏe. Cách hiểu như vậy sẽ làm cho cụm từ “dao có tính sát thương cao... sử dụng với mục đích xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật” trở nên gần như không còn giá trị điều chỉnh. Một quy phạm mới không thể bị vô hiệu hóa bằng chính lối giải thích kéo nó trở lại trạng thái trước khi được ban hành.

Đặc biệt, cần tránh một cách hiểu vòng tròn: vì công cụ chỉ được dùng để thực hiện hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe nên chỉ xử lý tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe mà không xử lý Điều 304. Chính “mục đích xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật” là điều kiện làm phát sinh địa vị “vũ khí quân dụng” theo điểm d khoản 2 Điều 2, chứ không phải là lý do để loại trừ Điều 304. Nếu lấy chính điều kiện kích hoạt quy phạm để phủ nhận quy phạm, thì điều luật sẽ bị vô hiệu hóa trong chính trường hợp mà nó được thiết kế để điều chỉnh.

4. Quan hệ giữa định danh kỹ thuật và định danh pháp lý

Một trong những điểm dễ gây lúng túng trong thực tiễn là quan hệ giữa “kết luận giám định” và hoạt động “định tội danh”. Thông tư số 75/2024/TT-BCA ban hành các danh mục liên quan, trong đó Phụ lục I là danh mục “vũ khí quân dụng” theo một nhánh quy định của Luật số 42/2024/QH15, còn Phụ lục V là danh mục “dao có tính sát thương cao” theo khoản 6 Điều 2. Từ đó, có ý kiến e ngại rằng nếu vật chứng chỉ thuộc Phụ lục V và kết luận giám định chỉ xác định là “dao có tính sát thương cao”, thì không thể coi là “vũ khí quân dụng” để xử lý theo Điều 304 Bộ luật Hình sự.

Cách tiếp cận này chưa thật sự chính xác, vì đã đặt “kết luận giám định” vào vị trí thay thế cho hoạt động “định danh pháp lý”. Giám định tư pháp có chức năng xác định các “đặc điểm khách quan” của vật chứng, thường là các “đặc tính vật lý” như: chủng loại, cấu tạo, tình trạng, khả năng thuộc danh mục dao có tính sát thương cao. Đó là “tiền đề kỹ thuật” rất quan trọng. Tuy nhiên, việc một vật chứng sau khi được xác định là “dao có tính sát thương cao” có được đặt trong phạm vi “vũ khí quân dụng” theo điểm d khoản 2 Điều 2 hay không, lại phụ thuộc vào “bối cảnh hành vi và mục đích sử dụng”. Phần đánh giá đó thuộc trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng khi định tội danh, chứ không phải trách nhiệm thay thế của giám định viên.

Nói cách khác, giám định trả lời câu hỏi “vật chứng là gì” trong giới hạn kỹ thuật; cơ quan tiến hành tố tụng trả lời câu hỏi “vật chứng ấy có địa vị pháp lý gì trong hành vi cụ thể này”. Hai lớp đánh giá này không loại trừ nhau mà bổ trợ cho nhau. Nếu nhầm lẫn hai lớp này, sẽ dẫn đến một hệ quả không hợp lý: chỉ vì giám định viên không dùng cụm từ “vũ khí quân dụng” trong bản kết luận giám định, cho nên cơ quan tiến hành tố tụng bị tước bỏ thẩm quyền “định tội danh” mà pháp luật tố tụng hình sự vốn giao cho họ.

Phụ lục V vì vậy không phủ định điểm d khoản 2 Điều 2. Ngược lại, Phụ lục V chính là “tiền đề” để điểm d khoản 2 Điều 2 có thể vận hành. Nếu vật chứng không thuộc nhóm “dao có tính sát thương cao”, điểm d khoản 2 Điều 2 không có cơ sở áp dụng theo hướng này. Nếu vật chứng thuộc nhóm “dao có tính sát thương cao”, cơ quan tiến hành tố tụng phải tiếp tục xem xét mục đích sử dụng cụ thể. Chỉ sau khi kết hợp hai yếu tố này mới có thể kết luận có hay không căn cứ xem xét Điều 304 Bộ luật Hình sự.

5. Điều kiện áp dụng Điều 304 Bộ luật Hình sự đối với hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao

5.1. Điều kiện về thời điểm áp dụng và nguyên tắc không hồi tố bất lợi

Thứ nhất, chỉ những hành vi xảy ra từ ngày 01/01/2025 trở đi mới có thể được xem xét theo “cơ chế định danh mới” tại Luật số 42/2024/QH15. Đối với hành vi xảy ra trước thời điểm luật mới có hiệu lực, không thể áp dụng quy định mới theo hướng bất lợi hơn cho người thực hiện hành vi. Đây là yêu cầu căn bản của nguyên tắc pháp chế và nguyên tắc không hồi tố bất lợi trong lĩnh vực hình sự.

Cần phân biệt hiệu lực của định nghĩa pháp lý tại Điều 2 với thời điểm thực hiện một số biện pháp bảo đảm an toàn trong quản lý dao có tính sát thương cao theo Điều 74 Luật số 42/2024/QH15. Việc các biện pháp quản lý hành chính cụ thể được thực hiện theo lộ trình không làm thay đổi hiệu lực của điểm d khoản 2 Điều 2 từ ngày 01/01/2025. Quy định mới có thể làm thay đổi “cách nhìn nhận” đối với hành vi xảy ra sau thời điểm có hiệu lực, nhưng không thể dùng để truy cứu bất lợi đối với hành vi đã kết thúc trước thời điểm đó.

5.2. Điều kiện về vật chứng và hành vi sử dụng

Thứ hai, vật chứng phải được xác định là “dao có tính sát thương cao” theo khoản 6 Điều 2 Luật số 42/2024/QH15 và danh mục do Bộ trưởng Bộ Công an ban hành. Đây là điều kiện kỹ thuật tối thiểu. Nếu vật chứng không thuộc nhóm này, không thể lấy điểm d khoản 2 Điều 2 làm căn cứ để định danh là “vũ khí quân dụng” theo trường hợp đang bàn.

Thứ ba, phải có hành vi sử dụng. Điều 304 Bộ luật Hình sự quy định nhiều nhánh hành vi khác nhau như: chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự. Bài viết này chỉ phân tích nhánh hành vi “sử dụng”. Vì vậy, không thể đồng nhất việc có dao trong nhà, có dao trong sinh hoạt hoặc cất giữ dao phục vụ công việc hợp pháp với hành vi “sử dụng trái phép vũ khí quân dụng”.

Hành vi sử dụng trong bối cảnh này là việc người phạm tội vận hành công dụng, tính năng của công cụ vào “mục đích xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người” trái pháp luật. Chỉ khi hành vi đã vượt ra khỏi trạng thái sinh hoạt hợp pháp và chuyển sang trạng thái sử dụng trái pháp luật mới đặt ra vấn đề định danh theo Điều 304 Bộ luật Hình sự.

5.3. Điều kiện về “mục đích” xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật

Thứ tư, mục đích sử dụng phải là “xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người” trái pháp luật. Đây là dấu hiệu trung tâm của điểm d khoản 2 Điều 2. Không phải mọi hành vi sử dụng “dao có tính sát thương cao” đều dẫn tới địa vị vũ khí quân dụng. Cũng không phải mọi hành vi liên quan đến dao đều mặc nhiên bị kéo vào Điều 304 Bộ luật Hình sự. Chỉ khi chứng cứ chứng minh công cụ được sử dụng “nhằm” xâm phạm tính mạng, sức khỏe người khác trái pháp luật thì quy phạm mới được kích hoạt.

Mục đích này có thể được xác định thông qua toàn bộ diễn biến khách quan của vụ án: lời nói, hành vi trước, trong và sau khi thực hiện hành vi; vị trí tác động; cường độ tấn công; tương quan giữa các bên; hậu quả thực tế hoặc nguy cơ hậu quả; các chứng cứ khác phản ánh “ý thức chủ quan” của người thực hiện hành vi. Việc xác định mục đích không thể suy diễn tùy tiện, nhưng cũng không thể bị phủ nhận chỉ vì người phạm tội khai rằng hành vi là bộc phát.

Tính “bộc phát” có thể là dữ kiện xem xét về lỗi, động cơ, nhân thân, tình tiết giảm nhẹ hoặc mức độ nguy hiểm cụ thể. Nhưng bộc phát “không đồng nghĩa” với việc hành vi “không có mục đích” tại thời điểm thực hiện. Một hành vi có thể phát sinh tức thời nhưng vẫn là hành vi có ý chí, có nhận thức và hướng tới việc xâm phạm tính mạng, sức khỏe người khác.

Cần phân biệt giữa “hậu quả” của tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe và thời điểm hoàn thành của nhánh hành vi “sử dụng trái phép vũ khí quân dụng”. Đối với cấu thành cơ bản của Điều 304 Bộ luật Hình sự, hành vi “sử dụng trái phép vũ khí quân dụng” không đòi hỏi phải có hậu quả chết người hoặc tỷ lệ tổn thương cơ thể cụ thể mới hoàn thành. Việc hoàn thành về mặt hành vi cần được đánh giá từ thời điểm công cụ được “sử dụng vào mục đích” xâm phạm tính mạng, sức khỏe trái pháp luật; còn tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe tương ứng vẫn phải được xác định theo cấu thành riêng.

5.4. Yếu tố “trái phép” trong nhánh hành vi sử dụng

Nghị quyết số 03/2022/NQ-HĐTP giải thích hành vi sử dụng trái phép vũ khí quân dụng là sử dụng vũ khí quân dụng mà không có giấy phép hoặc không được phép của người hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm phát huy tính năng, tác dụng của vũ khí. Từ quy định này, có ý kiến cho rằng dao sinh hoạt không có cơ chế “cấp giấy phép” sử dụng, nên không thể coi là sử dụng trái phép vũ khí quân dụng.

Cách hiểu này thu hẹp quá mức nội hàm của yếu tố trái phép. “Trái phép” không chỉ là trường hợp thiếu một giấy phép hành chính cụ thể; còn bao gồm trường hợp hành vi sử dụng không được pháp luật cho phép. Khi Luật số 42/2024/QH15 đã quy định “dao có tính sát thương cao” được đặt trong phạm vi “vũ khí quân dụng” nếu sử dụng với mục đích xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật, thì việc dùng công cụ đó vào mục đích bị pháp luật cấm là hành vi không được phép.

Vấn đề do đó không phải là pháp luật có “cấp phép” cho người dân dùng dao trong sinh hoạt hay không. Vấn đề là pháp luật có cho phép một người sử dụng dao có tính sát thương cao để xâm phạm tính mạng, sức khỏe người khác trái pháp luật hay không. Câu trả lời hiển nhiên là không. Do đó, không thể lấy sự vắng mặt của “thủ tục cấp phép” đối với dao sinh hoạt để loại trừ dấu hiệu trái phép trong một hành vi đã rời khỏi phạm vi sinh hoạt hợp pháp.

6. Quan hệ giữa Điều 304 và các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người

6.1. Chồng lấn hành vi vật lý không đồng nghĩa với chồng lấn khách thể pháp lý

Một trong những tranh luận cốt lõi là quan hệ giữa Điều 304 Bộ luật Hình sự với Điều 123 và Điều 134 Bộ luật Hình sự. Có ý kiến cho rằng: Khi người phạm tội dùng dao tấn công nạn nhân, thì dao “chỉ là phương tiện” thực hiện tội giết người hoặc cố ý gây thương tích; toàn bộ tính nguy hiểm của hành vi đã được “phản ánh” trong các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nên không cần và không nên xử lý thêm theo Điều 304. Cũng có quan điểm nhìn nhận nguy cơ “chồng lấn” giữa hành vi sử dụng công cụ và hành vi xâm phạm con người, rồi từ đó nghiêng về hướng “hấp thụ” Điều 304 vào tội nền.

Cách tiếp cận này chưa đánh giá đầy đủ cấu trúc “khách thể” của các tội danh. Tội giết người và tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác bảo vệ trực tiếp “quyền sống, quyền được bảo hộ về sức khỏe” của con người. Trong khi đó, Điều 304 Bộ luật Hình sự bảo vệ “chế độ quản lý đặc biệt” đối với vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự và trật tự, an toàn xã hội gắn với chế độ quản lý ấy. Hai nhóm “khách thể” này không trùng nhau.

Vì vậy, đúng là có thể có “chồng lấn về hành vi vật lý”, bởi cùng một diễn biến khách quan có thể vừa là hành vi “sử dụng công cụ”, vừa là phương thức “xâm phạm người bị hại”. Tuy nhiên, từ “chồng lấn hành vi vật lý” không thể suy thẳng thành “chồng lấn đánh giá pháp lý” đến mức loại trừ Điều 304. Vấn đề quyết định không phải là một hay nhiều “động tác vật lý”, mà là hành vi đó có “đồng thời xâm phạm các khách thể độc lập” và thỏa mãn các “cấu thành tội phạm độc lập” hay không.

Khi Luật số 42/2024/QH15 đã đặt “dao có tính sát thương cao” vào phạm vi “vũ khí quân dụng” trong một trạng thái sử dụng pháp lý đặc biệt, hành vi sử dụng trái phép công cụ đó không chỉ xâm phạm “người bị hại cụ thể”, mà còn xâm phạm “chế độ quản lý đối với vũ khí quân dụng” mà nhà làm luật đã mở rộng có điều kiện. Điều 304 trong trường hợp này không phải là một “lớp lặp” đơn thuần của tội nền, mà là một bình diện khách thể độc lập.

6.2. Sự kết hợp tưởng tượng các tội phạm - Concursus idealis, thực tế các tội phạm - Concursus realis và nguyên tắc không xử lý hai lần đối với cùng một tội phạm - Ne bis in idem

Trong lý luận định tội danh, không thể chỉ nhìn vào số lượng “động tác vật lý” để kết luận chỉ có một tội danh. Về lý luận, học thuật, đây có thể là trường hợp một hành vi khách quan đồng thời thỏa mãn nhiều cấu thành tội phạm, trong khoa học pháp lý thường được gọi là “Sự kết hợp tưởng tượng các tội phạm” - Concursus idealis. Thuật ngữ này không có nghĩa là định tội “dựa trên sự… tưởng tượng”, mà nhằm chỉ tình huống một hành vi thực tế duy nhất đồng thời làm phát sinh nhiều quan hệ trách nhiệm hình sự độc lập.

Để độc giả dễ hình dung, khái niệm trên đối lập với “Thực tế các tội phạm” - Concursus realis. Ở “Thực tế các tội phạm”, người phạm tội thực hiện nhiều hành vi khách quan tách biệt, mỗi hành vi cấu thành một tội phạm độc lập. Ngược lại, trong “Sự kết hợp tưởng tượng các tội phạm”, chỉ có một hành vi khách quan, nhưng hành vi đó cùng lúc xâm phạm nhiều khách thể pháp lý và thỏa mãn nhiều cấu thành tội phạm khác nhau, nếu pháp luật không quy định quan hệ “hấp thụ” hoặc “loại trừ”.

Từ đây cũng cần đặt đúng phạm vi của nguyên tắc không xử lý hai lần đối với cùng một tội phạm - Ne bis in idem. Nguyên tắc này cấm trừng phạt hai lần đối với cùng một tội phạm, cùng một khách thể, cùng một cấu thành đã được pháp luật đánh giá; nhưng không cấm việc định tội nhiều tội danh độc lập khi một hành vi thực tế đồng thời xâm phạm nhiều khách thể pháp lý khác nhau và thỏa mãn nhiều cấu thành tội phạm khác nhau. Điều cần tránh là xử lý hai lần đối với cùng một tội phạm, chứ không phải bỏ qua một khách thể độc lập đã được luật hình sự bảo vệ.

Khi người phạm tội sử dụng “dao có tính sát thương cao” để xâm phạm tính mạng, sức khỏe người khác trái pháp luật, hành vi có thể đồng thời đặt ra 02 bình diện đánh giá: bình diện “xâm phạm con người cụ thể” và bình diện “xâm phạm trật tự quản lý vũ khí” mà Luật số 42/2024/QH15 đã mở rộng có điều kiện. Nếu đủ yếu tố cấu thành, việc xem xét trách nhiệm hình sự về cả 02 nhóm tội không phải là xử lý hai lần đối với cùng một tội phạm, mà là xử lý các tội phạm khác nhau được biểu hiện trong cùng một hành vi khách quan.

6.3. Không đồng nhất “phương tiện phạm tội” với quan hệ hấp thụ tội danh

Trong lý luận định tội danh, việc một công cụ mang tư cách là “phương tiện phạm tội” không có nghĩa rằng toàn bộ tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi đã bị hấp thụ trọn vẹn vào một cấu thành tội phạm duy nhất. Trong nhiều trường hợp, phương tiện phạm tội đồng thời chính là đối tượng mà một quy phạm khác quản lý. Khi pháp luật chuyên ngành đã định danh công cụ trong bối cảnh sử dụng cụ thể là “vũ khí quân dụng”, thì không thể chỉ dùng nhãn “phương tiện phạm tội” để phủ nhận khách thể độc lập của Điều 304 Bộ luật Hình sự.

Nếu cho rằng dao “chỉ là phương tiện” của tội giết người hoặc cố ý gây thương tích, thì điểm d khoản 2 Điều 2 Luật số 42/2024/QH15 sẽ rất khó có cơ hội vận hành trong chính trường hợp mà quy phạm này được thiết kế: dao có tính sát thương cao “được sử dụng với mục đích” xâm phạm tính mạng, sức khỏe người khác trái pháp luật. Cách hiểu đó không chỉ làm giảm đáng kể, mà thực chất có nguy cơ triệt tiêu hiệu lực điều chỉnh của một quy định mới vừa được Quốc hội ban hành.

Điều cần kiểm soát không phải là phủ nhận trước khả năng áp dụng Điều 304, mà là kiểm tra nghiêm ngặt từng dấu hiệu cấu thành. Nếu hành vi chỉ thỏa mãn tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe mà không thỏa mãn điều kiện về vật chứng, hành vi sử dụng hoặc mục đích theo điểm d khoản 2 Điều 2, thì không xử lý Điều 304. Ngược lại, khi các điều kiện luật định đã được chứng minh, việc đặt ra trách nhiệm hình sự theo Điều 304 Bộ luật Hình sự không phải là xử lý tràn lan, mà là “hệ quả pháp lý bình thường” của cơ chế định danh mới được Luật số 42/2024/QH15 thiết lập.

Tinh thần này cũng phù hợp với Nghị quyết số 03/2022/NQ-HĐTP. Nghị quyết này không tự động giải quyết mọi tình huống dùng “dao có tính sát thương cao” sau Luật số 42/2024/QH15, vì được ban hành trước luật mới. Tuy nhiên, khoản 3 Điều 6 Nghị quyết số 03/2022/NQ-HĐTP cho thấy Hội đồng Thẩm phán không tuyệt đối hóa “nguyên tắc hấp thụ” giữa các tội về vũ khí và các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe. Trong một số cấu trúc hành vi, hướng xử lý hai tội đã được thừa nhận. Vì vậy, nếu muốn phủ nhận khả năng xử lý đồng thời Điều 304 với Điều 123 hoặc Điều 134, cần phải giải quyết thỏa đáng tinh thần này, chứ không thể chỉ dựa vào nhận định rằng công cụ là “phương tiện” của tội nền.

6.4. Không thể dùng logic Điều 306 – Điều 318 để áp đặt cho Điều 304 – Điều 123/134

Có quan điểm viện dẫn tình huống giải đáp nghiệp vụ về “quan hệ giữa Điều 306 và Điều 318 Bộ luật Hình sự” để đặt nghi vấn đối với việc “xử lý đồng thời Điều 304 và các tội bạo lực”. Cách đặt vấn đề này có giá trị gợi mở, nhưng phép so sánh không hoàn toàn tương thích về cấu trúc quy phạm.

Ở cặp “Điều 306 và Điều 318”, vấn đề là dao có tính sát thương cao được xem xét trong phạm vi “vũ khí thô sơ” khi gắn với hành vi gây rối, làm mất trật tự công cộng. Trong khi đó, “tội gây rối trật tự công cộng” tại Điều 318 đã có thể hấp thụ yếu tố dùng vũ khí, hung khí hoặc thủ đoạn nguy hiểm như “một tình tiết của chính tội nền, trong một tình huống cụ thể”. Do đó, việc không tách thêm Điều 306 trong tình huống đó không thể đương nhiên trở thành “nguyên tắc hấp thụ chung” cho mọi tội danh có yếu tố công cụ.

Ngược lại, ở cặp “Điều 304 và Điều 123/134”, Luật số 42/2024/QH15 đã nâng “địa vị pháp lý” của công cụ lên “vũ khí quân dụng” trong trường hợp sử dụng với mục đích xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật. Đây là một chính sách mới, “nghiêm khắc hơn” so với trường hợp vũ khí thô sơ, đã được các nhà làm luật thiết kế một cách có chủ đích, bằng chính câu chữ của điểm d khoản 2 Điều 2. Việc dùng logic của Điều 306 – Điều 318 để kéo Điều 304 – Điều 123/134 về cùng một kết quả là một “phép tương tự” thiếu thuyết phục, vì hai nhóm quan hệ này vận hành trên hai nền khách thể và hai cơ chế định danh khác nhau.

Công văn giải quyết một “tình huống cụ thể” thì cần phải được hiểu đúng trong phạm vi của tình huống đó. Không thể biến một hướng giải đáp về quan hệ giữa vũ khí thô sơ và tội gây rối trật tự công cộng thành “nguyên tắc hấp thụ chung” cho cả hành vi sử dụng trái phép vũ khí quân dụng trong các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe.

6.5. Phân biệt định tội danh với định khung, lượng hình để tránh “tính trùng” hậu quả

Một vướng mắc khác cần được nhìn nhận nghiêm túc là: nếu đã xử lý tội giết người hoặc cố ý gây thương tích, có được tiếp tục sử dụng “hậu quả chết người” hoặc “tỷ lệ tổn thương cơ thể” như tình tiết định khung tăng nặng cho Điều 304 hay không. Đây là một vấn đề có thật, bởi pháp luật hình sự không cho phép “đánh giá trùng” một hậu quả theo cách làm tăng trách nhiệm hình sự bất hợp lý.

Tuy nhiên, giải pháp hợp lý không phải là nói “vậy thì không xử lý Điều 304”. Cần phân biệt giữa hai tầng đánh giá. Ở tầng định tội danh, nếu hành vi thỏa mãn Điều 304 và đồng thời thỏa mãn Điều 123 hoặc Điều 134, thì có thể xem xét đồng thời các tội danh độc lập. Ở tầng định khung và lượng hình, nếu “hậu quả chết người hoặc tỷ lệ tổn thương cơ thể” đã được xem là dấu hiệu định tội, định khung của tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, thì cần thận trọng để không tiếp tục sử dụng nguyên trạng chính hậu quả đó như một tình tiết định khung tăng nặng cho Điều 304, trừ trường hợp pháp luật có quy định rõ ràng khác.

Vướng mắc về nguy cơ “tính trùng” hậu quả vì vậy thuộc tầng định khung và quyết định hình phạt, không phải là căn cứ để phủ nhận cấu thành độc lập của hành vi sử dụng trái phép vũ khí quân dụng. Cách phân biệt này vừa bảo vệ được hiệu lực của quy phạm mới, vừa bảo đảm nguyên tắc công bằng và cá thể hóa trách nhiệm hình sự.

6.6. Mặt chủ quan: không đòi hỏi người phạm tội phải tự gọi tên khách thể pháp lý

Một lập luận khác có thể được nêu ra là: người phạm tội khi dùng dao tấn công người khác chỉ nhận thức việc xâm phạm tính mạng hoặc sức khỏe nạn nhân, chứ không có “ý thức riêng” về việc xâm phạm chế độ quản lý vũ khí quân dụng. Từ đó, có ý kiến cho rằng không đủ lỗi đối với Điều 304 Bộ luật Hình sự.

Cách hiểu này đặt ra một yêu cầu quá cao và không phù hợp với lý luận về “lỗi”. Trong định tội danh, người phạm tội không cần phải tự “gọi tên chính xác” khách thể pháp lý mà hành vi của mình xâm phạm. Lỗi cố ý được đánh giá trên cơ sở người phạm tội nhận thức được tính chất nguy hiểm của hành vi, nhận thức được công cụ mình đang sử dụng, thấy trước hoặc buộc phải thấy trước hậu quả hoặc nguy cơ của hành vi, và vẫn thực hiện hành vi trái pháp luật.

Đối với nhánh hành vi sử dụng trái phép vũ khí quân dụng, khi công cụ đã được pháp luật đặt trong phạm vi “vũ khí quân dụng” theo điểm d khoản 2 Điều 2 và người phạm tội cố ý sử dụng công cụ đó vào mục đích xâm phạm tính mạng, sức khỏe người khác trái pháp luật, thì không thể yêu cầu thêm việc người phạm tội phải hiểu hoặc tuyên bố “trong ý thức” của mình rằng họ đang xâm phạm chế độ quản lý vũ khí. Nếu đặt ra yêu cầu đó, hoạt động định tội danh sẽ bị đẩy vào một tiêu chuẩn chủ quan không được luật quy định, làm thu hẹp bất hợp lý phạm vi áp dụng của nhiều tội danh có khách thể là trật tự quản lý nhà nước, trật tự công cộng hoặc an toàn xã hội.

7. Giới hạn áp dụng để tránh xử lý máy móc hoặc tràn lan

Một quy phạm mới cần được áp dụng nghiêm minh, nhưng không máy móc. Việc nhận thức đúng điểm d khoản 2 Điều 2 Luật số 42/2024/QH15 không có nghĩa là mọi vụ việc liên quan đến dao đều phải xử lý theo Điều 304 Bộ luật Hình sự. Ngược lại, chính vì Điều 304 là tội danh nghiêm khắc, việc áp dụng càng phải dựa trên kiểm tra chặt chẽ các điều kiện luật định.

Có thể hệ thống hóa các điều kiện cần kiểm tra như sau:

Thứ nhất, hành vi phải xảy ra từ ngày 01/01/2025 trở đi;

Thứ hai, vật chứng phải thuộc nhóm “dao có tính sát thương cao” theo danh mục do Bộ trưởng Bộ Công an ban hành;

Thứ ba, phải có hành vi sử dụng, không chỉ là tồn tại, cất giữ hoặc sử dụng trong sinh hoạt hợp pháp;

Thứ tư, mục đích sử dụng phải là xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật;

Thứ năm, nếu xử lý đồng thời với Điều 123 hoặc Điều 134 Bộ luật Hình sự thì tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe tương ứng cũng phải đủ yếu tố cấu thành;

Thứ sáu, không được áp dụng hồi tố bất lợi;

Thứ bảy, khi định khung, lượng hình, phải tránh tính trùng cùng một hậu quả đã được đánh giá ở tội danh khác.

Từ cách hiểu này, có thể thấy “lo ngại” về khả năng “xử lý tràn lan” là một cảnh báo cần được lắng nghe, nhưng không phải là căn cứ để tự thu hẹp quy phạm bằng những điều kiện ngoài luật. Cách kiểm soát đúng không phải là tự ý đặt thêm tiêu chí ngoài luật như “dao phải được chuẩn bị từ trước”, “dao phải bị cải tạo” hoặc “giám định viên phải gọi tên là vũ khí quân dụng”, mà là buộc cơ quan tiến hành tố tụng chứng minh từng dấu hiệu cấu thành bằng chứng cứ cụ thể.

Đối với trường hợp tội xâm phạm sức khỏe thuộc nhóm “khởi tố theo yêu cầu của bị hại”, việc bị hại rút yêu cầu khởi tố chỉ làm phát sinh hệ quả trong phạm vi tội danh mà Bộ luật Tố tụng hình sự đặt dưới cơ chế yêu cầu của bị hại. Nếu cùng hành vi còn xâm phạm một khách thể thuộc lợi ích công, như chế độ quản lý vũ khí quân dụng, thì quyền “rút yêu cầu” của bị hại không đương nhiên làm “triệt tiêu” khả năng xem xét tội danh bảo vệ lợi ích công. Dĩ nhiên, trong các trường hợp thương tích nhẹ, mức độ nguy hiểm thấp, việc xem xét Điều 304 càng phải chặt chẽ về vật chứng, mục đích sử dụng, lỗi và chứng cứ chứng minh, để tránh biến quy phạm mới thành công cụ “vượt qua” cơ chế tố tụng mà pháp luật đã thiết kế cho một số tội danh cụ thể.

Nếu thiếu một trong các điều kiện nói trên, không thể xử lý Điều 304 một cách máy móc. Nhưng nếu các điều kiện đều được thỏa mãn, việc từ chối áp dụng Điều 304 chỉ vì cảm giác vụ án phát sinh “bộc phát”, vì con dao có “nguồn gốc sinh hoạt”, hoặc vì lo ngại “chồng lấn hành vi vật lý” sẽ làm suy giảm hiệu lực của quy phạm mới. Sự thận trọng trong tố tụng hình sự phải là thận trọng trong chứng minh và định tội, không phải “thận trọng” bằng cách làm vô hiệu hóa một quy định đang có hiệu lực.

8. Giá trị của các văn bản hướng dẫn nghiệp vụ và giới hạn khi sử dụng

Sau khi Luật số 42/2024/QH15 có hiệu lực, các cơ quan trung ương đã có nhiều trao đổi, hướng dẫn nghiệp vụ liên quan đến việc xử lý hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao trong các vụ án xâm phạm tính mạng, sức khỏe. Trong đó, Công văn số 2982/VKSTC-V14 ngày 30/06/2025 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Công văn số 4442/C01-P2 ngày 18/07/2025 của Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an và đặc biệt Công văn số 01/TANDTC-PC ngày 05/01/2026 của Tòa án nhân dân tối cao là các văn bản thường được viện dẫn trong trao đổi nghiệp vụ.

Cần đặt các văn bản này đúng vị trí. Chúng không phải là văn bản quy phạm pháp luật và không thể thay thế Luật số 42/2024/QH15, Bộ luật Hình sự hoặc Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Tuy nhiên, các văn bản này có giá trị tham khảo nghiệp vụ quan trọng, nhất là trong giai đoạn đầu áp dụng một quy định mới, khi yêu cầu thống nhất nhận thức giữa cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án là rất cần thiết.

Giá trị cốt lõi của các văn bản hướng dẫn nghiệp vụ không nằm ở việc kiến tạo quy phạm mới, mà ở việc củng cố cách hiểu chuẩn xác, phù hợp với câu chữ và cấu trúc của Luật số 42/2024/QH15. Cũng cần lưu ý rằng, ngay cả khi không có hoặc chưa có các công văn hướng dẫn này, thì điểm d khoản 2 Điều 2 Luật số 42/2024/QH15 vẫn là một quy định đã phát sinh hiệu lực thi hành độc lập kể từ ngày 01/01/2025. Các công văn vì vậy chỉ nên được xem là nguồn định hướng nghiệp vụ; còn nền tảng pháp lý quyết định để định tội danh vẫn phải là luật chuyên ngành và Bộ luật Hình sự.

Đối với Công văn số 250/TANDTC-PC ngày 28/04/2026, nếu được viện dẫn trong tranh luận về dao có tính sát thương cao, cần xác định đúng “phạm vi” của văn bản. Việc công văn giải đáp một tình huống cụ thể về quan hệ giữa Điều 306 và Điều 318 Bộ luật Hình sự không thể được mở rộng thành “nguyên tắc hấp thụ chung” cho mọi trường hợp công cụ lưỡng dụng, càng không thể dùng để phủ nhận hiệu lực của điểm d khoản 2 Điều 2 đối với quan hệ giữa Điều 304 và các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe. Công văn không thay luật, và càng không thể được diễn giải theo cách làm mất đi hiệu lực của một quy phạm luật đang có hiệu lực.

9. Định hướng nhận thức và áp dụng thống nhất

Từ các phân tích trên, có thể rút ra một số định hướng nhận thức cần thống nhất.

Thứ nhất, dao có tính sát thương cao không mặc nhiên là “vũ khí quân dụng” trong mọi hoàn cảnh. Khi được sử dụng trong lao động, sản xuất, sinh hoạt hợp pháp, dao không bị đặt vào phạm vi Điều 304 Bộ luật Hình sự chỉ vì đặc tính sắc, nhọn hoặc khả năng gây nguy hiểm của nó.

Thứ hai, khi dao thuộc nhóm “dao có tính sát thương cao” theo khoản 6 Điều 2 Luật số 42/2024/QH15 và “được sử dụng với mục đích” xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật, điểm d khoản 2 Điều 2 có thể làm phát sinh địa vị pháp lý “vũ khí quân dụng” trong tình huống sử dụng cụ thể đó.

Thứ ba, không được tự bổ sung điều kiện ngoài luật như “mục đích mua dao ban đầu”, việc “chuẩn bị từ trước” hoặc việc “cải tạo công cụ” nếu điều luật không đặt ra những điều kiện này. Các yếu tố đó có thể là dữ kiện đánh giá mức độ nguy hiểm, lỗi, động cơ, tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ trong từng vụ án cụ thể, nhưng không phải điều kiện bắt buộc để kích hoạt điểm d khoản 2 Điều 2.

Thứ tư, kết luận giám định và hoạt động định tội danh có chức năng khác nhau. Giám định xác định “tiền đề kỹ thuật”; cơ quan tiến hành tố tụng định danh pháp lý trên cơ sở kết hợp tiền đề kỹ thuật với hành vi và mục đích sử dụng. Không nên yêu cầu giám định viên thực hiện thay chức năng định tội danh.

Thứ năm, quan hệ giữa Điều 304 và các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe không thể giải quyết bằng nhận định giản đơn rằng dao “chỉ là phương tiện phạm tội”. Cần phải đánh giá theo “khách thể” bị xâm phạm và “cấu thành tội phạm” tương ứng. Nếu hành vi đồng thời thỏa mãn nhiều cấu thành độc lập, không có quan hệ hấp thụ hoặc loại trừ, việc xử lý nhiều tội và tổng hợp hình phạt theo Điều 55 Bộ luật Hình sự là phương án phù hợp với lý luận định tội danh.

Thứ sáu, nguy cơ “đánh giá trùng” hậu quả phải được kiểm soát ở tầng định khung và lượng hình, không phải bằng cách phủ nhận cấu thành độc lập của Điều 304. Không nên sử dụng nguyên trạng cùng một hậu quả đã là dấu hiệu của tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe để tiếp tục làm tình tiết định khung tăng nặng cho Điều 304 nếu việc đó dẫn đến trừng phạt hai lần trên cùng một hậu quả.

Thứ bảy, để tránh xử lý tràn lan, cần kiểm soát bằng chứng cứ và dấu hiệu cấu thành, không phải bằng cách thu hẹp quy phạm. Áp dụng nghiêm minh và áp dụng thận trọng không đối lập nhau. Nghiêm minh là không né tránh quy phạm khi đủ điều kiện; thận trọng là không áp dụng khi điều kiện chưa được chứng minh.

10. Kết luận

Luật số 42/2024/QH15 đã tạo ra một thay đổi quan trọng trong nhận thức về dao có tính sát thương cao. Thay đổi đó không nằm ở việc chuyển mọi dao sinh hoạt thành vũ khí quân dụng, mà nằm ở việc thiết lập “cơ chế định danh có điều kiện” đối với công cụ lưỡng dụng khi bị sử dụng vào mục đích xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật. Đây là điểm mới cần được hiểu đúng để không hình sự hóa việc sở hữu, sử dụng công cụ trong trạng thái thông thường, nhưng cũng không làm suy giảm hiệu lực của quy phạm mới.

Trước ngày 01/01/2025, trong phần lớn trường hợp, dao được nhìn nhận chủ yếu là “phương tiện phạm tội, hung khí nguy hiểm” hoặc tình tiết phản ánh tính chất nguy hiểm trong các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe. Từ ngày 01/01/2025, điểm d khoản 2 Điều 2 Luật số 42/2024/QH15 đã mở ra một bình diện đánh giá mới: khi dao có tính sát thương cao “được sử dụng với mục đích” xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật, hành vi có thể đồng thời đặt ra trách nhiệm hình sự về Điều 304 Bộ luật Hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành.

Những cách hiểu cho rằng phải “truy tìm mục đích mua dao ban đầu”, phải “có sự cải tạo công cụ”, phải có kết luận giám định “gọi tên” là vũ khí quân dụng, hoặc cho rằng dao “chỉ là phương tiện” của tội giết người nên không thể xử lý Điều 304, đều chưa thật sự phù hợp với cấu trúc của quy phạm mới. Tương tự, việc nhận diện hiện tượng “chồng lấn cấu thành” là cần thiết, nhưng nếu từ đó suy ra quan hệ hấp thụ chung để loại trừ Điều 304 thì chưa phân biệt đầy đủ giữa chồng lấn hành vi vật lý và chồng lấn khách thể pháp lý.

Hướng nhận thức đúng đắn, phù hợp là: đối với hành vi xảy ra từ ngày 01/01/2025 trở đi, nếu người phạm tội sử dụng dao thuộc nhóm “dao có tính sát thương cao” để xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật, thì cần xem xét đầy đủ khả năng truy cứu trách nhiệm hình sự về nhánh hành vi “sử dụng trái phép vũ khí quân dụng” theo Điều 304 Bộ luật Hình sự và “tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe” tương ứng theo Điều 123 hoặc Điều 134 Bộ luật Hình sự, nếu từng tội đều đủ yếu tố cấu thành. Việc áp dụng phải dựa trên chứng cứ cụ thể, bảo đảm nguyên tắc không hồi tố bất lợi, không xử lý máy móc, không tính trùng hậu quả ở tầng định khung, lượng hình, nhưng cũng không né tránh trách nhiệm áp dụng quy phạm mới khi điều kiện luật định đã được chứng minh.

Thống nhất nhận thức về vấn đề này không chỉ có ý nghĩa trong một vài vụ án cụ thể. Nó còn quyết định khả năng Luật số 42/2024/QH15 phát huy giá trị phòng ngừa, răn đe và bảo vệ trật tự an toàn xã hội trong bối cảnh tội phạm bạo lực sử dụng công cụ sắc nhọn đang đặt ra yêu cầu xử lý nghiêm minh hơn. Một quy phạm mới chỉ thực sự đi vào đời sống khi được hiểu đúng, áp dụng đúng và được đặt trong sự cân bằng giữa bảo vệ quyền con người, bảo đảm pháp chế hình sự và yêu cầu bảo vệ trật tự, an toàn xã hội.

Tài liệu, căn cứ viện dẫn:

1. Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017.

2. Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung.

3. Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ năm 2017, Luật số 14/2017/QH14, đã được sửa đổi, bổ sung.

4. Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ năm 2024, Luật số 42/2024/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 29/06/2024, có hiệu lực từ ngày 01/01/2025.

5. Thông tư số 75/2024/TT-BCA ngày 15/11/2024 của Bộ Công an quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ.

6. Nghị quyết số 03/2022/NQ-HĐTP ngày 09/09/2022 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định tại Điều 304, Điều 305, Điều 306, Điều 307 và Điều 308 của Bộ luật Hình sự.

7. Công văn số 2982/VKSTC-V14 ngày 30/06/2025 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao về việc trao đổi quan điểm giải quyết vụ việc, vụ án khi Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ năm 2024 có hiệu lực thi hành.

8. Công văn số 4442/C01-P2 ngày 18/07/2025 của Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an về việc giải đáp khó khăn, vướng mắc trong giải quyết vụ việc, vụ án khi Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2025.

9. Công văn số 01/TANDTC-PC ngày 05/01/2026 của Tòa án nhân dân tối cao về việc hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Hình sự.

10. Công văn số 250/TANDTC-PC ngày 28/04/2026 của Tòa án nhân dân tối cao thông báo kết quả giải đáp trực tuyến một số vướng mắc trong công tác xét xử.