Bàn về hình phạt "Tịch thu tài sản" quy định tại Điều 45 Bộ luật Hình sự

Tịch thu tài sản quy định tại Điều 45 của Bộ luật Hình sự là hình phạt bổ sung nghiêm khắc về mặt kinh tế nhằm mục đích thu hồi các tài sản của người bị kết án do thu lợi bất chính mà có hoặc triệt tiêu điều kiện kinh tế của người bị kết án, tránh trường hợp các tài sản đó tiếp tục được sử dụng để thực hiện hành vi phạm tội. So với các hình phạt chính không tước quyền tự do và cả với một số hình phạt bổ sung khác thì hình phạt tịch thu tài sản có tính nghiêm khắc rất cao. Tính nghiêm khắc của hình phạt này thể hiện ở chỗ Nhà nước có thể tước một phần hoặc toàn bộ tài sản thuộc sở hữu của người bị kết án để nộp vào ngân sách nhà nước.

Về bản chất pháp lý, tịch thu tài sản không chỉ mang ý nghĩa trừng trị đối với người phạm tội mà còn có ý nghĩa phòng ngừa đặc biệt và phòng ngừa chung. Đối với người phạm tội, việc bị tước bỏ tài sản làm giảm hoặc triệt tiêu điều kiện kinh tế phục vụ cho các hoạt động phạm tội trong tương lai. Đối với xã hội, việc áp dụng hình phạt này góp phần nâng cao tính răn đe của pháp luật, khẳng định nguyên tắc không để người phạm tội được hưởng lợi từ hành vi phạm tội của mình.

Trong bối cảnh hiện nay, khi các loại tội phạm tham nhũng, kinh tế, chức vụ, ma túy, buôn lậu và các loại tội phạm có tổ chức ngày càng diễn biến phức tạp, việc nghiên cứu và áp dụng hiệu quả hình phạt tịch thu tài sản có ý nghĩa rất quan trọng trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy việc áp dụng hình phạt này còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc và chưa thực sự phát huy được hiệu quả như mong muốn.

Thực tiễn áp dụng và những khó khăn, vướng mắc

Hình phạt bổ sung “Tịch thu tài sản” có tác dụng rất lớn trong việc phòng ngừa tội phạm, tuy nhiên thực tiễn xét xử tại các Tòa án đa phần chỉ áp dụng các hình phạt bổ sung như cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, quản chế, phạt tiền khi không áp dụng là hình phạt chính,… còn hình phạt bổ sung “Tịch thu tài sản” được áp dụng tương đối ít, thậm chí có những Toà án trong thời gian dài chưa áp dụng loại hình phạt này.

Qua nghiên cứu các quy định của pháp luật và thực tiễn xét xử, có thể thấy việc các Tòa án ít hoặc không áp dụng hình phạt bổ sung “Tịch thu tài sản” xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau.

Thứ nhất, hiện nay Bộ luật Hình sự quy định ba biện pháp xử lý liên quan đến tài sản gồm: Phạt tiền (Điều 35 Bộ luật Hình sự), Tịch thu tài sản (Điều 45 Bộ luật Hình sự) và Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm (Điều 47 Bộ luật Hình sự).

Các biện pháp trên đều hướng tới tài sản của người phạm tội nhưng có bản chất pháp lý khác nhau. Biện pháp tư pháp “Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm” áp dụng đối với những tài sản có liên quan trực tiếp đến hành vi phạm tội như công cụ, phương tiện phạm tội, vật cấm lưu hành hoặc tiền do phạm tội mà có. Trong khi đó, hình phạt “Phạt tiền” và “Tịch thu tài sản” đều tác động đến tài sản hợp pháp của người bị kết án nhằm sung vào ngân sách nhà nước.

So sánh giữa hình phạt “Phạt tiền” và hình phạt “Tịch thu tài sản” có thể thấy việc áp dụng hình phạt tiền tương đối dễ dàng vì mức tiền phạt được quy định cụ thể trong bản án và thuận lợi cho quá trình thi hành. Ngược lại, đối với hình phạt tịch thu tài sản, Tòa án phải xác định phạm vi tài sản thuộc sở hữu của người bị kết án, xác định phần tài sản bị tịch thu, đồng thời phải bảo đảm quyền lợi hợp pháp của những người liên quan. Đây là công việc phức tạp, đòi hỏi nhiều thời gian và công sức nên thực tiễn xét xử thường ưu tiên áp dụng hình phạt tiền hơn là hình phạt tịch thu tài sản.

Thứ hai, Điều 45 Bộ luật Hình sự quy định: “Khi tịch thu toàn bộ tài sản vẫn để cho người bị kết án và gia đình họ có điều kiện sinh sống”. Đây là quy định thể hiện rõ chính sách nhân đạo của Nhà nước ta. Tuy nhiên, hiện nay chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể thế nào là “có điều kiện sinh sống”, cũng như chưa xác định cụ thể danh mục tài sản nào được coi là cần thiết để bảo đảm điều kiện sinh sống của người bị kết án và gia đình họ.

Việc thiếu hướng dẫn dẫn đến nhiều cách hiểu và áp dụng khác nhau trong thực tiễn. Có trường hợp cơ quan tiến hành tố tụng cho rằng chỉ cần để lại nhà ở và một số tài sản sinh hoạt thiết yếu; nhưng cũng có quan điểm cho rằng cần để lại các công cụ lao động, phương tiện sản xuất hoặc các tài sản bảo đảm nguồn thu nhập của gia đình người bị kết án. Chính sự thiếu thống nhất này đã tạo ra những khó khăn nhất định trong quá trình áp dụng pháp luật.

Thứ ba, Điều 45 Bộ luật Hình sự quy định “Tịch thu tài sản là tước một phần hoặc toàn bộ tài sản thuộc sở hữu của người bị kết án để nộp vào ngân sách nhà nước”. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành không quy định tiêu chí cụ thể để xác định trường hợp nào áp dụng “tịch thu một phần tài sản” và trường hợp nào áp dụng “tịch thu toàn bộ tài sản”.

Việc không có tiêu chí định lượng hoặc hướng dẫn cụ thể dẫn đến sự phụ thuộc nhiều vào nhận định chủ quan của Hội đồng xét xử. Trong cùng một loại tội phạm hoặc cùng mức độ nguy hiểm cho xã hội, có thể xuất hiện những cách áp dụng khác nhau giữa các địa phương, ảnh hưởng đến tính thống nhất trong áp dụng pháp luật.

Thứ tư, việc xác minh tài sản của người bị kết án trên thực tế còn gặp nhiều khó khăn. Trong nhiều trường hợp, trước khi bị khởi tố hoặc xét xử, người phạm tội đã thực hiện các giao dịch chuyển nhượng, tặng cho hoặc nhờ người khác đứng tên tài sản. Do đó, việc chứng minh quyền sở hữu thực tế của người bị kết án đối với tài sản cần xử lý thường rất phức tạp.

Ngoài ra, nhiều loại tài sản hiện nay tồn tại dưới dạng cổ phần doanh nghiệp, tài sản góp vốn, quyền tài sản hoặc tài sản hình thành trong tương lai. Việc xác định giá trị và xử lý các loại tài sản này đòi hỏi trình độ chuyên môn cao cũng như sự phối hợp của nhiều cơ quan khác nhau.

Từ những khó khăn nêu trên có thể thấy rằng mặc dù hình phạt tịch thu tài sản có vai trò quan trọng trong đấu tranh phòng, chống tội phạm nhưng hiệu quả áp dụng trên thực tế vẫn chưa tương xứng với ý nghĩa và mục đích của chính sách pháp luật.

Đề xuất, kiến nghị

Từ những phân tích nêu trên, nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt bổ sung “Tịch thu tài sản”, tác giả đề xuất một số kiến nghị như sau:

Thứ nhất, cần có văn bản hướng dẫn cụ thể về danh mục những tài sản cần thiết để bảo đảm điều kiện sinh sống của người bị kết án và gia đình họ thì có thể  tham khảo quy định tại khoản 2 Điều 87 Luật Thi hành án dân sự. Quy định các tài sản như lương thực thiết yếu, thuốc chữa bệnh, đồ dùng sinh hoạt cần thiết, công cụ lao động có giá trị không lớn được sử dụng làm phương tiện sinh sống chủ yếu hoặc duy nhất của gia đình cần được xem xét để lại cho người bị kết án.

Thứ hai, cần có hướng dẫn cụ thể các trường hợp áp dụng biện pháp “tịch thu một phần tài sản”, đồng thời quy định rõ nguyên tắc xác định tỷ lệ hoặc giá trị tài sản bị tịch thu. Đối với trường hợp áp dụng “tịch thu toàn bộ tài sản”, cần quy định rõ điều kiện, tiêu chí và căn cứ áp dụng nhằm bảo đảm sự thống nhất trong thực tiễn xét xử.

Thứ ba, cần ban hành văn bản hướng dẫn thống nhất việc xác minh, kê biên, định giá và xử lý tài sản trong trường hợp áp dụng hình phạt tịch thu tài sản nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ quan tiến hành tố tụng và cơ quan thi hành án.

Thứ tư, cần nghiên cứu bổ sung quy định về cơ chế kiểm soát và xử lý các giao dịch chuyển dịch tài sản của người phạm tội trong thời gian trước khi bị khởi tố hoặc trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Theo đó, đối với các giao dịch chuyển nhượng, tặng cho, chuyển quyền sở hữu tài sản được thực hiện trong khoảng thời gian nhất định trước khi khởi tố vụ án hoặc trước khi áp dụng các biện pháp tố tụng mà có căn cứ xác định nhằm che giấu, tẩu tán tài sản để trốn tránh việc thi hành án thì cần cho phép Tòa án xem xét tuyên vô hiệu hoặc không công nhận giá trị pháp lý của giao dịch đó để xử lý tài sản trong vụ án hình sự theo quy định của pháp luật.

Đồng thời, cần bổ sung trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc xác minh tài sản ngay từ giai đoạn khởi tố, điều tra; mở rộng thẩm quyền áp dụng các biện pháp kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản, tạm dừng đăng ký biến động quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản đối với người bị buộc tội trong các trường hợp có căn cứ cho rằng họ đang thực hiện hành vi tẩu tán tài sản. Việc áp dụng kịp thời các biện pháp này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc thi hành hình phạt tịch thu tài sản sau khi bản án có hiệu lực pháp luật.

Kết luận

Tịch thu tài sản là một hình phạt bổ sung có ý nghĩa quan trọng trong hệ thống hình phạt của Bộ luật Hình sự Việt Nam. Việc áp dụng đúng đắn và hiệu quả hình phạt này không chỉ góp phần trừng trị người phạm tội mà còn có tác dụng phòng ngừa, răn đe và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Tuy nhiên, qua thực tiễn áp dụng cho thấy vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc liên quan đến việc xác định phạm vi tài sản bị tịch thu, điều kiện sinh sống của người bị kết án và gia đình họ, cũng như việc tổ chức thi hành án trên thực tế. Do đó, việc tiếp tục hoàn thiện các quy định của pháp luật, ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể và tăng cường tổng kết thực tiễn là yêu cầu cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt bổ sung “Tịch thu tài sản” trong thời gian tới, góp phần bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.