Bãi bỏ hay duy trì Cơ quan điều tra VKSNDTC: Góc nhìn từ yêu cầu kiểm soát quyền lực trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Bài viết thể hiện quan điểm nghiên cứu của tác giả tiếp cận vấn đề từ góc nhìn lý luận về kiểm soát quyền lực nhà nước, phân tích cơ sở hiến định, cơ sở chính trị - pháp lý của thiết chế điều tra thuộc VKSNDTC, đồng thời đánh giá những luận cứ ủng hộ và phản đối việc duy trì mô hình này nhằm góp phần hoàn thiện chính sách lập pháp trong giai đoạn cải cách tư pháp hiện nay.

Cơ quan điều tra VKSNDTC trong cấu trúc kiểm soát quyền lực tư pháp

Kiểm soát quyền lực nhà nước là một trong những nội dung cốt lõi của học thuyết Nhà nước pháp quyền hiện đại. Trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, yêu cầu kiểm soát quyền lực ngày càng được khẳng định mạnh mẽ trong các văn kiện của Đảng, Hiến pháp và hệ thống pháp luật.

Điều 2. Hiến pháp năm 2013 của nước Cộng hòa xã hội Chủ nghĩa Việt Nam quy định:

1. Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.

2. Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức.

3. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.

Trong cấu trúc quyền lực tư pháp, quyền điều tra là một dạng quyền lực công đặc biệt bởi đây là hoạt động có khả năng tác động trực tiếp đến quyền tự do thân thể, quyền sở hữu, quyền bí mật đời tư và nhiều quyền hiến định khác của cá nhân.
 

Thực tiễn tố tụng hình sự cho thấy, bên cạnh yêu cầu bảo đảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm, hoạt động điều tra luôn tiềm ẩn nguy cơ lạm quyền, bức cung, nhục hình, làm sai lệch hồ sơ vụ án hoặc bỏ lọt tội phạm. Chính vì vậy, việc thiết lập cơ chế kiểm soát đối với quyền điều tra không chỉ là vấn đề kỹ thuật lập pháp mà còn là yêu cầu tất yếu của Nhà nước pháp quyền.

Trong bối cảnh Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) tiếp tục đề xuất bãi bỏ Cơ quan điều tra VKSNDTC và chuyển giao chức năng điều tra các tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp cho cơ quan điều tra thuộc Bộ Công an, vấn đề này cần được nghiên cứu dưới góc nhìn lý luận và thực tiễn nhằm bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu tinh gọn bộ máy với nhiệm vụ kiểm soát quyền lực tư pháp.

Theo quy định của Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015, Cơ quan điều tra VKSNDTC là một bộ phận trong hệ thống cơ quan điều tra hình sự của Việt Nam, có chức năng điều tra các tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp và một số tội phạm về tham nhũng, chức vụ xảy ra trong hoạt động tư pháp.

Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015

Điều 29. Tổ chức bộ máy Cơ quan Điều tra của VKSNDTC

1. Cơ quan Điều tra VKSNDTC gồm có các phòng Điều tra và bộ máy giúp việc.

2. Cơ quan Điều tra Viện kiểm sát quân sự trung ương gồm có Ban Điều tra và bộ phận giúp việc.

Điều 30. Nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan Điều tra VKSNDTC

1. Tổ chức công tác trực ban hình sự, tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố; phân loại và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố thuộc thẩm quyền giải quyết của mình hoặc chuyển ngay đến cơ quan có thẩm quyền để giải quyết.

2. Tiến hành Điều tra tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp, tội phạm về tham nhũng, chức vụ quy định tại Chương XXIII và Chương XXIV của Bộ luật hình sự xảy ra trong hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ, công chức thuộc Cơ quan Điều tra, TAND, VKSND, cơ quan thi hành án, người có thẩm quyền tiến hành hoạt động tư pháp khi các tội phạm đó thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân.

3. Kiến nghị với cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng biện pháp khắc phục nguyên nhân, Điều kiện làm phát sinh tội phạm.

4. Tổ chức sơ kết, tổng kết công tác tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và công tác Điều tra, xử lý tội phạm thuộc nhiệm vụ, quyền hạn của Cơ quan Điều tra của VKSNDTC.

5. Giải quyết khiếu nại, tố cáo theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự.

Sự ra đời của thiết chế này không phải là sự lựa chọn ngẫu nhiên về tổ chức bộ máy mà là kết quả của quá trình thể chế hóa chủ trương cải cách tư pháp, tăng cường cơ chế tự kiểm soát trong hệ thống bảo vệ pháp luật. Từ góc độ lý luận, quyền điều tra là quyền năng nhà nước mang tính cưỡng chế cao, cho phép áp dụng các biện pháp hạn chế quyền con người như bắt giữ, khám xét, kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản hoặc áp dụng các biện pháp ngăn chặn khác theo quy định của pháp luật.

Bởi vậy, nếu không có cơ chế kiểm soát hiệu quả, quyền lực điều tra có thể bị lạm dụng, dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng đối với công lý và niềm tin xã hội vào hệ thống tư pháp. Trong Nhà nước pháp quyền, kiểm soát quyền lực tư pháp không chỉ được thực hiện thông qua hoạt động xét xử của Tòa án hay chức năng kiểm sát của Viện kiểm sát mà còn phải được triển khai ngay trong giai đoạn khởi tố, điều tra. Ở khía cạnh này, Cơ quan điều tra VKSNDTC được xem là thiết chế kiểm soát quyền lực mang tính chuyên biệt, có chức năng phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật xảy ra trong nội bộ hệ thống tư pháp.

Cơ quan điều tra VKSNDTC qua góc nhìn kiểm soát quyền lực trong Nhà nước pháp quyền

Một trong những lập luận được đưa ra nhằm ủng hộ phương án không tiếp tục tổ chức Cơ quan điều tra VKSNDTC là yêu cầu tinh gọn bộ máy theo chủ trương chung của Đảng và Nhà nước. Về tổ chức, Cơ quan điều tra VKSNDTC có một thủ trưởng và 3 phó thủ trưởng, 8 trưởng phòng và 16 phó phòng. Từ 01/01/2018 đến 31/3/2026, cơ quan điều tra VKSNDTC đã điều tra, xử lý 390 vụ án với 700 bị can (chiếm 0,04% tổng số hoạt động điều tra). Trong đó có 187 vụ với 327 bị can xảy ra trong ngành công an, 44 vụ/53 bị can ngành tòa án, 24 vụ/46 bị can ngành kiểm sát, 81 vụ/97 bị can ngành thi hành án dân sự, còn lại là các vụ và bị can trong lĩnh vực khác.

Từ số liệu như vậy, nên xuất hiện quan điểm cho rằng việc duy trì một cơ quan điều tra chuyên biệt với số lượng vụ án tương đối hạn chế là chưa tương xứng với nguồn lực đầu tư và yêu cầu tinh giản đầu mối tổ chức. Bên cạnh đó, một số ý kiến cho rằng việc tồn tại nhiều cơ quan điều tra có thể dẫn đến tình trạng giao thoa về thẩm quyền, làm phát sinh những khó khăn trong phối hợp nghiệp vụ và giảm tính thống nhất của hệ thống điều tra hình sự.

Dưới góc độ quản trị công, đây là những lập luận có cơ sở nhất định và phù hợp với xu hướng cải cách hành chính hiện nay. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là hiệu quả của một thiết chế kiểm soát quyền lực có nên được đánh giá chủ yếu dựa trên số lượng vụ án được xử lý hay không.
 

Xét từ lý luận Nhà nước pháp quyền, kiểm soát quyền lực là yêu cầu có tính bản chất. Triết gia Montesquieu (1689 – 1755) là một luật sư, nhà xã hội học, nhà văn và triết gia Pháp sống trong thời đại Khai sáng, từng khẳng định: “Quyền lực có xu hướng bị lạm dụng; vì vậy quyền lực phải được kiểm soát bằng quyền lực”.

Trong lĩnh vực tư pháp hình sự, đối tượng điều tra của Cơ quan điều tra VKSNDTC là những hành vi trực tiếp xâm phạm hoạt động tư pháp như dùng nhục hình, bức cung, làm sai lệch hồ sơ vụ án, truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội hoặc không truy cứu trách nhiệm hình sự người có tội. Đây là nhóm tội phạm đặc biệt bởi chủ thể thực hiện hành vi phạm tội thường là những người đang thực thi quyền lực tư pháp.

Nếu việc điều tra các hành vi này được giao cho chính hệ thống đang quản lý trực tiếp người bị tố giác thì nguy cơ xung đột lợi ích, tâm lý nể nang hoặc thiếu khách quan là vấn đề cần được tính đến. Từ góc độ này, sự tồn tại của Cơ quan điều tra VKSNDTC không đơn thuần nhằm giải quyết số lượng lớn vụ án mà chủ yếu thực hiện chức năng phòng ngừa, răn đe và bảo đảm tính liêm chính của hệ thống tư pháp.

Có thể nói, giá trị của thiết chế kiểm soát không nằm hoàn toàn ở số lượng vụ việc được xử lý mà ở khả năng tạo lập cơ chế ngăn ngừa việc lạm dụng quyền lực. Trong khoa học pháp lý, nhiều thiết chế được duy trì không phải vì khối lượng công việc lớn mà bởi vai trò bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự cân bằng quyền lực trong bộ máy nhà nước. Nghiên cứu pháp luật so sánh cho thấy xu hướng phổ biến của các quốc gia theo mô hình Nhà nước pháp quyền là tăng cường cơ chế kiểm soát đối với quyền lực điều tra.

Tại Đức, Viện Công tố giữ vai trò trung tâm trong quá trình điều tra hình sự và thực hiện chức năng giám sát hoạt động điều tra của cảnh sát tư pháp. Tại Pháp, công tố viên có quyền chỉ đạo điều tra và kiểm soát các biện pháp điều tra nhằm bảo đảm tính hợp pháp của hoạt động tố tụng. Tại Hàn Quốc, cải cách tư pháp những năm gần đây được thực hiện theo hướng giảm sự tập trung quyền lực điều tra và tăng cường cơ chế kiểm soát chéo giữa các chủ thể thực thi pháp luật.

Trong khi đó, nhiều quốc gia thiết lập các cơ quan điều tra độc lập hoặc bán độc lập để xử lý hành vi vi phạm pháp luật của lực lượng thực thi công vụ nhằm bảo đảm tính khách quan và hạn chế xung đột lợi ích. Điều này cho thấy xu hướng chung của Nhà nước pháp quyền hiện đại không phải là tập trung toàn bộ quyền điều tra vào một chủ thể duy nhất mà là thiết kế các cơ chế kiểm soát đa tầng đối với quyền lực tư pháp.

Xét từ yêu cầu kiểm soát quyền lực trong Nhà nước pháp quyền Việt Nam, vấn đề đặt ra không chỉ là giữ lại hay bãi bỏ một thiết chế cụ thể mà là lựa chọn mô hình tổ chức nào bảo đảm hiệu quả kiểm soát quyền lực tư pháp cao nhất. Nếu tiếp tục duy trì Cơ quan điều tra VKSNDTC, cần nghiên cứu hoàn thiện mô hình này theo hướng chuyên biệt hóa hơn nữa phạm vi điều tra, tập trung vào các tội phạm nghiêm trọng xâm phạm hoạt động tư pháp, tăng cường tính độc lập nghiệp vụ của Điều tra viên và nâng cao trách nhiệm giải trình. Ngược lại, nếu lựa chọn phương án bãi bỏ thiết chế này thì đồng thời phải thiết kế một cơ chế kiểm soát thay thế đủ mạnh, bảo đảm khả năng điều tra khách quan, độc lập đối với các hành vi vi phạm trong hoạt động tư pháp. Bởi lẽ, trong Nhà nước pháp quyền, không thể tồn tại khoảng trống kiểm soát quyền lực.

Đề xuất bãi bỏ Cơ quan điều tra VKSNDTC là vấn đề có ý nghĩa lập pháp và chính trị - pháp lý sâu sắc trong tiến trình cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay. Dưới góc nhìn lý luận kiểm soát quyền lực trong Nhà nước pháp quyền, Cơ quan điều tra VKSNDTC không chỉ là một cơ quan tiến hành tố tụng đơn thuần mà còn là thiết chế kiểm soát quyền lực tư pháp mang tính đặc thù. Việc duy trì hay chấm dứt hoạt động của cơ quan này cần được đánh giá trên cơ sở khoa học, toàn diện và đặt trong tổng thể chiến lược xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong mọi trường hợp, yêu cầu bảo đảm quyền con người, bảo vệ công lý và kiểm soát quyền lực tư pháp phải được coi là tiêu chí ưu tiên trong quá trình hoạch định chính sách pháp luật.

Tài liệu tham khảo:

1.    Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.

2.    Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015.

3.    Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

4.    Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII.

5.    Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020.

6.    Báo Nhân Dân, “Tiếp tục đề xuất bỏ Cơ quan điều tra VKSNDTC”, 2026.

7.    Montesquieu, Tinh thần pháp luật (De l'esprit des lois), 1748.

* Bài viết thể hiện quan điểm nghiên cứu của tác giả.